تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ نَضَعُ الْمَوٰازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيٰامَهِ فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً » (و ما ترازوهای عدل را برای روز قیامت می‌نهیم، پس به هیچ‌کس ذره‌ای ستم نمی‌شود). «قِسْط» همان عدل است، و یا عطف بیان برای «موازین» است یا با در تقدیر گرفتن مضاف، صفتِ آن؛ یعنی: ترازوهای صاحب‌عدالت (الموازین ذوات القسط). و سخن دربارهٔ معنای میزانی که در روز قیامت برپا می‌شود، پیش‌تر در تفسیر سورهٔ اعراف گذشت.

و سخن خدای متعال: «وَ إِنْ كٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنٰا بِهٰا » (و اگر به سنگینیِ دانهٔ خردلی باشد، آن را می‌آوریم)؛ ضمیر در «وَ إِنْ كٰانَ » (و اگر باشد) به همان عملِ سنجیده‌شده برمی‌گردد که یادکردِ ترازوها بر آن دلالت دارد؛ یعنی اگر آن عملِ وزن‌شده در سنگینی، به اندازهٔ دانهٔ خردلی هم باشد، آن را می‌آوریم و همین بس که ما حسابرسیم. و دانهٔ خردل، برای باریکی، کوچکی و ناچیزی ضرب‌المثل است؛ و در این تعبیر اشاره‌ای است به اینکه سنجش و وزن‌کردن، خود بخشی از حسابرسی است.

بحث روایی

و در کتاب «التوحید»، از علی (ع) در روایتی آمده است ــ در حالی که مردی دربارهٔ آیاتی که بر او مبهم مانده بود پرسید ــ که فرمود: «و اما کلام خدای تبارک و تعالی: «وَ نَضَعُ الْمَوٰازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيٰامَهِ-فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً » (و ما ترازوهای داد را برای روز قیامت می‌نهیم، پس به هیچ‌کس ذره‌ای ستم نمی‌شود)، این همان ترازوی عدالت است که روز قیامت آفریدگان را با آن می‌سنجند؛ و خدای تبارک و تعالی با این ترازوها، میان مردمان نسبت به یکدیگر داوری و محاسبه می‌کند.»

و در کتاب «معانی الأخبار»، به سند خود از هشام روایت کرده است که گفت: از امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خدای عزوجل: «وَ نَضَعُ الْمَوٰازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيٰامَهِ فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً » (و ترازوهای داد را برای روز قیامت می‌نهیم، پس به هیچ‌کس ستمی نمی‌شود) پرسیدم؛ فرمود: «آنان، پیامبران و اوصیا هستند.»

می‌گویم: این روایت در کتاب «کافی» نیز با سندی که مرفوع است (سندِ بدون واسطه تا معصوم)، از آن حضرت (ع) نقل شده است.

و ما روایات دیگری در این معانی را در تفسیر سورهٔ اعراف آورده‌ایم و به فراخور دربارهٔ آن‌ها سخن گفته‌ایم.