تفسیر آیهٔ ۷۵ سورهٔ طه

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۵ و ۷۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّٰالِحٰاتِ فَأُولٰئِكَ لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُليٰ » (طه: ۷۵) [و هر کس باایمان نزد او آید در حالی که کارهای شایسته انجام داده است، برای آنان رتبه‌های والا خواهد بود] تا پایان آیهٔ بعد (طه: ۷۶). «دَرَجه»—چنان‌که راغب اصفهانی گفته است—منزلت و مرتبه است، اما در آن بالا رفتن لحاظ شده است، مانند پله‌های نردبان؛ و نقطهٔ مقابل آن «دَرَكه» است که به معنای مرتبه‌ای رو به فرود و پستی است، و از همین رو گفته می‌شود «درجاتِ بهشت» و «درکاتِ دوزخ». «تَزَكّي» نیز به معنای رشد یافتن با بالندگیِ شایسته است، و مقصود از آن این است که انسان با باوری حق و رفتاری شایسته زندگی کند.

این دو آیه پیامد ایمان و عمل صالح را بازمی‌گویند، همان‌گونه که آیهٔ پیشین پیامد جرم و گناهِ ناشی از کفر یا نافرمانی را وصف می‌کرد. این سه آیه که پیامد گناهکاری و ایمان را بیان می‌کنند، ناظر به تهدید و وعدهٔ فرعون به ساحران است؛ زیرا فرعون آنان را به‌خاطر ایمان آوردن به موسی به قطع دست و پا و به صلیب کشیدن تهدید کرد و مدعی شد که شکنجه‌اش سخت‌تر و پایدارتر است. ساحران نیز در پاسخِ او گفتند که برای گناهکار نزد پروردگارش دوزخ خواهد بود که در آن نه می‌میرد و نه زنده می‌ماند؛ در آنجا نمی‌میرد تا از رنج کشیدنِ عذابش رهایی یابد—در حالی که نهایتِ عذاب دنیا مرگ است و با مرگ، گناهکارِ شکنجه‌دیده نجات پیدا می‌کند—و در آنجا زندگی نیز نمی‌کند، چرا که در دوزخ هیچ‌یک از چیزهایی که زندگی با آن‌ها گوارا می‌شود وجود ندارد و هیچ خیری نیز در آن امید نمی‌رود تا انسان در انتظارِ آن، رنج عذاب را تاب بیاورد.

فرعون پیش از آن نیز به ساحران وعدهٔ مقام و جایگاه داده بود، به اینکه آنان را از نزدیکانِ خود گرداند و پاداششان دهد؛ همان‌گونه که خدای متعال حکایت کرده است:

«قٰالُوا إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ كُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِينَ قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ» (اعراف: ۱۱۴؛ «[ساحران] گفتند: اگر ما پیروز شویم، آیا واقعاً پاداشی برای ما هست؟ گفت: آری، و قطعاً شما از مقرّبان خواهید بود»). ساحران در پاسخِ این وعده گفتند که هر کس باایمان نزد او بیاید در حالی که کارهای شایسته انجام داده باشد، آنان درجاتی والا دارند—و در اشاره با اسم اشارهٔ دور «فَأُولٰئِكَ»، بزرگداشت شأن و مقامشان نهفته است؛ و این درجات عالی در برابر وعدهٔ فرعون به مقرّب ساختنِ آنان است—باغ‌هایی جاودان که از زیر [درختان] آن‌ها نهرها جاری است و جاودانه در آن می‌مانند؛ و این است پاداش کسی که با ایمان و عمل صالح خود را پاکیزه ساخته است، که این نیز در برابر وعدهٔ فرعون به دادن پاداش است.