تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ طه

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳ و ۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «إِلاّٰ تَذْكِرَهً لِمَنْ يَخْشيٰ تَنْزِيلاً مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمٰاوٰاتِ الْعُليٰ » (طه: ۳-۴: مگر برای یادآوریِ کسی که پروا دارد؛ فرستاده‌ای است از سوی کسی که زمین و آسمان‌های بلند را آفرید). «تذکره» یعنی پدید آوردن یاد در کسی که چیزی را فراموش کرده است؛ و از آن‌جا که انسان حقایق کلی دین را با فطرت خود درمی‌یابد — مانند وجود خدای متعال و یگانگی او در وجوب وجود، الوهیت و ربوبیتش، و نیز نبوت، معاد و جز این‌ها — این‌ها اموری به ودیعت نهاده‌شده در فطرت بودند؛ جز این‌که دل‌بستگی انسان به زمین، روی‌آوردنش به دنیا و سرگرم شدنش به فریبندگی‌های دلخواهِ آن، سرگرمی‌ای که فراغتی در دلش بر جای نمی‌گذارد، سبب شد آنچه را در فطرتش به ودیعت نهاده شده بود از یاد ببرد، و بیان این حقایق، متوجه ساختنِ دوبارهٔ جانِ او به آن‌ها و یادآوری‌اش پس از فراموشی بود.

سیاق کلام با روال طبیعی‌اش اقتضا می‌کند که «تَذْكِرَهً » (یادآوری) مصدری به معنای فاعل (یادآوری‌کننده) و مفعول‌له برای «مٰا أَنْزَلْنٰا » (نازل نکردیم) باشد؛ همان‌گونه که اقتضا دارد عبارت «تَنْزِيلاً » (فرو فرستادنی) به معنای اسم مفعول (فرو فرستاده‌شده) و حال از ضمیر «تَذْكِرَهً » باشد که به قرآن بازمی‌گردد. معنا چنین است: ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا خود را با آن به زحمت و رنج اندازی، بلکه تا با کلامی الهی که از جانب او فرو فرستاده شده است، خاشعان را یادآوری کنی.

تفسیر آیه‌های ۴ و ۶ با هم

و کلام الهی: «تَنْزِيلاً مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمٰاوٰاتِ الْعُليٰ » (فرو فرستادنی از سوی کسی که زمین و آسمان‌های بلند را آفرید): واژهٔ «العُلَى» جمع «عُلیا» و مؤنث «أعلى» است، مانند «فُضْلى» و «فُضَل». برگزیدن آفرینش زمین و آسمان‌ها به عنوان صلهٔ موصول و برای توضیح ابهامِ نازل‌کننده، به سبب تناسب آن با معنای فرود آوردن (تنزیل) است؛ زیرا فرود آوردن جز با یک بلندی (مبدأ) و پستی (منتهی) تحقق نمی‌یابد که آغاز و انجام این فرود باشند. از این رو، تنها زمین و آسمان‌ها یاد شدند و آنچه میان آن‌هاست ذکر نشد، چرا که هدفی به میانِ آن دو تعلّق نمی‌گرفت و هدف فقط بیان مبدأ و منتهای فرود آوردن بود؛ بر خلاف آیهٔ «لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الْأَرْضِ وَ مَا بَيْنَهُمَا» (از آنِ اوست آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین و آنچه میان آن دو است) [طه: ۶] که در آنجا هدف بیان فراگیری مالکیت بر همگان است.