تفسیر آیهٔ ۱۰ سورهٔ طه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «إِذْ رَأيٰ نٰاراً فَقٰالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نٰاراً » تا آخر آیه (طه: ۱۰)؛ «مَکث» به‌معنای درنگ کردن و ماندن است. «إیناس» دیدن یا یافتن چیزی است و از ریشهٔ «انس» در برابر نفرت و گریز گرفته شده است؛ از این‌رو گفته‌اند: دیدن چیزی است که مایهٔ آرامش و انس باشد و در نتیجه، دیدنی روشن و استوار است. «قَبَس» (با دو فتحه) شعله‌ای است که بر سر تکه‌چوب یا مانند آن برگرفته می‌شود. «هُدیٰ» مصدر در معنای اسم فاعل (هادی یعنی راهنما)، یا مضاف‌الیه برای مضافی در تقدیر است (یعنی «ذا هدایة»؛ صاحب هدایت و راهنما)؛ در هر حال، مقصود کسی است که راهنمایی از او سر بزند.

سیاق این آیه و آیات بعد گواهی می‌دهد که موسی در بازگشت از مَدین به‌سوی مصر بود و خانواده‌اش نیز همراهش بودند. آنان در شبی زمستانی و تاریک، نزدیک وادی طوی در طور سینا راه را گم کرده بودند که ناگاه آتشی دید. پس بر آن شد که به‌سوی آن برود؛ اگر کسی را نزد آن یافت، راه را از او بپرسد وگرنه پاره‌آتشی برگیرد تا با آن آتشی بیفروزند و خود را گرم کنند.

در عبارتِ «فَقٰالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا » (به خانواده‌اش گفت: درنگ کنید) اشاره، بلکه دلالتی است بر اینکه افزون بر همسرش، کسان دیگری نیز همراه او بودند؛ چنان‌که در عبارتِ «إِنِّي آنَسْتُ نٰاراً » (من آتشی دیدم)، با توجه به تأکید موجود در آن و کاربرد واژهٔ «إیناس»، دلالت بر این است که تنها خود او آتش را دیده بود و هیچ‌یک از همراهانش آن را نمی‌دیدند؛ و این مطلب را نخست این سخن او نیز تأیید می‌کند که:

«إِذْ رَأيٰ نٰاراً » (هنگامی که آتشی دید؛ طه: ۱۰).

همچنین عبارتِ «لَعَلِّي آتِيكُمْ » (شاید برایتان بیاورم...) دلالت دارد بر اینکه در کلام، بخشی در تقدیر گرفته و حذف شده است و تقدیر آن چنین است: «امكثوا لأذهب إليها لعلي آتيكم منها بقبس أو أجد علي النار هاديا نهتدي بهداه» (درنگ کنید تا به‌سویش بروم، شاید پاره‌آتشی از آن برایتان بیاورم یا نزد آتش راهنمایی بیابم که با راهنمایی‌اش راه را بیابیم).

بحث روایی

در تفسیر قمی، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) آمده است: دربارهٔ سخن خدا: «آتِيكُمْ مِنْهٰا بِقَبَسٍ » (شعله‌ای آتش از آن برایتان می‌آورم) می‌فرماید: «شعله‌ای از آتش برایتان می‌آورم تا از سرما گرم شوید»؛ و دربارهٔ: «أَوْ أَجِدُ عَلَي النّٰارِ هُديً » (یا در کنار آتش راهنمایی بیابم) — در حالی که راه را گم کرده بود — می‌فرماید: «یا نزد آن آتش، راهی [به سوی مقصد] بیابم».