تفسیر آیهٔ ۲۶۲ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ لٰا یُتْبِعُونَ مٰا أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لٰا أَذىً «إلخ»»؛ «اتباع» هم به معنای رسیدن و پیوستن (لحوق) است و هم در پی آوردن و پیوست دادن (الحاق). چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ:» (شعراء: ۶۰) یعنی هنگام طلوع آفتاب به آنان رسیدند؛ و خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِي هٰذِهِ الدُّنْيٰا لَعْنَهً:» (قصص: ۴۲) یعنی در این دنیا لعنتی را در پیِ آنان روانه کردیم و به آنان پیوست دادیم.

«منّت» (المنّ) یادآوری و بازگو کردن چیزی است که کار نیک را تلخ و ناگوار می‌سازد؛ مانند این سخنِ نعمت‌بخش به نعمت‌گیرنده که بگوید: «أنعمت عليك بكذا و كذا» (من فلان و بهمان نیکی را در حقّت کردم) و مانند آن. به گفتهٔ برخی، معنای اصلی آن بریدن و قطع کردن است و از همین باب است این سخن خدای متعال: «لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ» (فصلت: ۸) یعنی پاداشی ناگسستنی و قطع‌ناشدنی دارند. «آزار» (الأذی) گزندِ زودرس یا زیان اندک است. «ترس» (الخوف) انتظار و احتمال پیش‌آمدن گزند است، و «اندوه» (الحزن) غمی است که از امر ناگواری که رخ داده یا گویی رخ داده است، بر جان سنگینی می‌کند.

بحث روایی

«الَّذِينَ يُنْفِقُونَ» (کسانی که انفاق می‌کنند...)

«الآية كلها في عبد الرحمن بن عوف-و عثمان بن عفان في نفقتهم في جيش العسرة» (تمام این آیه دربارهٔ عبدالرحمن بن عوف و عثمان بن عفان است، در ماجرای انفاقشان برای سپاه عسرت [سپاه تبوک]).

می‌گویم: اشکال وارد بر این روایت نیز از جهت عدم انطباق، همانند اشکال روایت پیشین است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۶۱ و ۲۶۲ با هم

و در کتاب «مجمع البیان» آمده است: «این آیه دربارهٔ انفاق در همهٔ این امور (اشاره به جهاد و دیگر راه‌های نیکی) عام و فراگیر است»؛ و این همان مطلبی است که از امام صادق (ع) روایت شده است.

و در کتاب «الدر المنثور»، عبد الرزاق در کتاب «المصنَّف» از ایوب روایت کرده است که گفت: مردی از بالای تپه‌ای بر پیامبر (ص) نمایان شد. مردم گفتند: «این مرد چقدر نیرومند و باصلابت است، اگر صلابت و چابکی‌اش در راه خدا بود چه خوب می‌شد!» پیامبر (ص) فرمودند: «مگر در راه خدا بودن فقط برای کسی است که کشته شود؟» سپس فرمودند: «هر کس در پی روزی حلال بیرون رود تا با آن پدر و مادرش را بی‌نیاز سازد، در راه خداست؛ و هر کس در پی روزی حلال رود تا خانواده‌اش را تأمین کند، در راه خداست؛ و هر کس در پی روزی حلال رود تا خودش را بی‌نیاز دارد و حفظ کند، در راه خداست؛ و هر کس برای فزون‌خواهی و مال‌اندوزی بیرون رود، در راه شیطان است».

تفسیر آیه‌های ۲۶۲ و ۲۶۴ با هم

و نیز در همان کتاب، ابن منذر و حاکم (و حاکم آن را صحیح دانسته) روایت کرده‌اند که پیامبر خدا (ص) از براء بن عازب پرسیدند و فرمودند: «ای براء، نفقه و خرجی‌ات برای مادرت چگونه است؟»—و او نسبت به خانواده‌اش گشاده‌دست بود—براء گفت: «ای پیامبر خدا، بسیار نیکوست». پیامبر (ص) فرمودند: «نفقه‌ای که برای خانواده، فرزند و خدمتکارت می‌پردازی صدقه است؛ پس مبادا آن را با منت و آزار همراه کنی».

تفسیر آیه‌های ۲۶۱ و ۲۶۲ با هم

می‌گویم: روایات در این معانی از طریق هر دو فریق (شیعه و اهل سنت) فراوان است؛ و در آن‌ها آمده که هر کاری را که خدای پاک و منزه بپسندد، در راه خداست و هر هزینه‌ای که در راه خدا انجام گیرد، صدقه است.

تفسیر آیه‌های ۲۶۲، ۲۶۴، ۲۶۵ و ۲۶۶ با هم

و در تفسیر قمی، دربارهٔ سخن خدای متعال: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ...» (کسانی که اموالشان را در راه خدا انفاق می‌کنند...: بقره: ۲۶۲)، از امام صادق (ع) روایت شده است که پیامبر خدا (ص) فرمودند: «هر کس به مؤمنی نیکی کند و سپس با گفتار او را بیازارد یا بر وی منت گذارد، صدقهٔ خود را باطل ساخته است». ادامه در متن کامل