تفسیر آیهٔ ۲۶۳ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَهٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَهٍ «إلخ»»؛ گفتار پسندیده (قول معروف) سخنی است که مردم طبق عادتْ آن را ناپسند نمی‌شمارند و درست می‌دانند، و این معنا بر حسب موارد گوناگون تفاوت می‌کند. معنای اصلی «مغفرت»، پوشاندن است. «بی‌نیازی» در برابر نیاز و تهیدستی است، و «بردباری» (حلم)، دم فروبستن و خویشتن‌داری در برابر سخن یا رفتار ناخوشایند است.

برتری دادنِ گفتار پسندیده و گذشت بر صدقه‌ای که آزاری در پی داشته باشد، و سپس مقایسه و سنجشِ این‌ها با هم، نشان می‌دهد که مراد از گفتار پسندیده، دعا کردن یا سخن نیکوی دیگری هنگام رد کردن خواهنده است، در صورتی که او سخن ناخوشایندی نگفته باشد؛ و مراد از مغفرت، پرده‌پوشی و چشم‌پوشی است در صورتی که خواهنده درخواستش را با سخن ناخوشایندی همراه کرده باشد. این دو رفتار، بهتر از صدقه‌ای هستند که آزاری در پی داشته باشد؛ چرا که آزار رساندنِ انفاق‌کننده به فرد نیازمند نشان می‌دهد که آن بخشش و مالی که انفاق کرده در چشمش بزرگ آمده، و نیز از سخن ناخوشایندِ سائل برآشفته شده است؛ و این دو، آسیب‌هایی روحی‌اند که باید از جانِ مؤمن زدوده شوند؛ زیرا مؤمن آراسته به اخلاق الهی است، و خدای پاک و منزه بی‌نیازی است که آنچه بخشیده و عطا کرده در نظرش بزرگ نمی‌آید، و بردباری است که در کیفر بدی شتاب نمی‌ورزد و با هر نادانی‌ای خشمگین نمی‌شود. معنای پایان یافتن آیه با جملهٔ «وَ اللّٰهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ» (و خدا بی‌نیاز و بردبار است) همین است.