تفسیر آیهٔ ۱۶۰ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا الآية» [بقره: ۱۶۰] (مگر کسانی که توبه کردند و [گذشتهٔ خود را] اصلاح نمودند و [حقیقت را] آشکار ساختند...)؛ این آیه استثنایی از آیهٔ پیشین است. و مقصود از مشروط ساختنِ توبهٔ آنان به آشکار کردن (تبیین)، آن است که وضعیتشان کاملاً روشن شود و توبهٔ خویش را آشکار سازند؛ و لازمهٔ این کار آن است که آنچه را پنهان کرده بودند برای مردم بیان کنند و [آشکارا بگویند] که قبلاً کتمان‌کننده بوده‌اند؛ وگرنه هنوز توبه نکرده‌اند، زیرا با پنهان داشتنِ اینکه قبلاً کتمان‌کننده بوده‌اند، همچنان کتمان‌کننده‌اند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۱۵۹ تا ۱۶۱ با هم

بدان که در این آیات مواردی از التفات (تغییر لحن و شیوهٔ سخن از غایب به مخاطب یا متکلم و برعکس) وجود دارد: در آیهٔ نخست، با عبارت «أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ»، از متکلم مع‌الغیر (ما) به غایب (او/خدا) التفات شده است؛ زیرا این جایگاه، مقامِ سخت‌گیری در خشم است، و هرگاه نام یا صفت کسی که خشم به او نسبت داده می‌شود بزرگ باشد — و هیچ‌کس بزرگ‌تر از خدای پاک و منزه نیست — خشم شدت می‌یابد؛ از این رو لعنت را به نام آشکار او نسبت داد تا در شدت به بالاترین مرتبه برسد. سپس در آیهٔ دوم، با عبارت «فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ»، از غایب به متکلم وحده (من) التفات شده است تا کمال رحمت و مهر را برساند؛ چرا که با کنار نهادن هر نام و صفت، خودِ ذاتِ پاک و بلندمرتبه‌اش سرپرستی این امر را بر عهده گرفته است؛ پس مهر و عطوفتی که از این جمله فهمیده می‌شود هرگز مانند عبارتی چون «فأولئك يتوب الله عليهم» یا «يتوب ربهم عليهم» نیست. آن‌گاه در آیهٔ سوم، با عبارت «أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ»، از متکلم وحده به غایب التفات شده است؛ و علت آن درست مانند دلیلی است که دربارهٔ التفاتِ آیهٔ نخست گفتیم.