تفسیر آیهٔ ۵۵ سورهٔ کهف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا مَنَعَ النّٰاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جٰاءَهُمُ الْهُديٰ وَ يَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ » (و مردم را بازنداشت از اینکه ایمان آورند آن‌گاه که هدایت به سویشان آمد و از پروردگارشان آمرزش بخواهند...)؛ و واژهٔ « يَسْتَغْفِرُوا » عطف به « يُؤْمِنُوا » است؛ یعنی چه چیزی آنان را در هنگام آمدن هدایت، از ایمان آوردن و آمرزش خواستن بازداشت؟

و سخن خدا: « إِلاّٰ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّهُ الْأَوَّلِينَ » (مگر اینکه سنتِ پیشینیان به سراغشان بیاید)؛ یعنی مگر اینکه بخواهند همان سنت جاری در امت‌های نخستین برایشان بیاید که همانا عذاب استئصال (عذاب ریشه‌کن‌کننده) است. و سخن او: « أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذٰابُ قُبُلاً » (یا عذاب رویاروی آنان فرا رسد)، عطف به پیش از خود است؛ یعنی یا اینکه بخواهند عذاب روبه‌رو و آشکارا به سراغشان آید، در حالی که در آن هنگام، ایمان آوردن سودی به حالشان ندارد؛ زیرا ایمانی پس از مشاهدهٔ عذاب سخت الهی است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمٰانُهُمْ لَمّٰا رَأَوْا بَأْسَنٰا سُنَّتَ اللّٰهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبٰادِهِ» (پس هنگامی که عذاب سخت ما را دیدند، ایمانشان سودی به آنان نبخشید؛ این سنت خداست که در میان بندگانش گذشته است؛ مؤمن: ۸۵).

حاصل معنا این است که مردم در پی ایمانی سودبخش برای خود نیستند؛ بلکه آنچه می‌خواهند این است که یا عذاب ریشه‌کن‌کننده بر پایهٔ سنت پیشینیان گریبانشان را بگیرد و بی‌آنکه ایمان بیاورند هلاک شوند، یا آنکه عذاب آشکارا در برابرشان قرار گیرد تا از سرِ ناچاری ایمان آورند و در نتیجه، آن ایمان سودی به حالشان نبخشد.

و این بازداشتن و خواستن (منع و اقتضا) در آیه، امری ادعایی (کنایی و از سرِ مبالغه) است که مقصود از آن، بیان روی‌گردانیِ آنان از حق به سبب باطن پلیدشان است؛ بنابراین، سخنِ درازی که در تفسیرها پیرامون درستیِ توجیه و تقدیرِ یادشده در قالب اشکال و پاسخ آورده‌اند، فایده‌ای ندارد.