تفسیر آیهٔ ۱۰۷ سورهٔ کهف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ كٰانَتْ لَهُمْ جَنّٰاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً » (بی‌گمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، باغ‌های فردوس منزلگاه پذیرایی‌شان خواهد بود). واژهٔ «فردوس» هم مذکر به کار می‌رود و هم مؤنث. گفته شده: در زبان رومی به‌معنای بوستان است؛ و گفته شده: در زبان نَبَطی به‌معنای تاکستان است و اصل آن «فرداسا» بوده است؛ و گفته شده: در زبان سریانی به‌معنای باغ انگور است؛ و گفته شده: در زبان حبشی به‌معنای بهشت و باغ است؛ و نیز گفته شده: واژه‌ای عربی است و به باغ پردرختی گفته می‌شود که بیشتر درختانش انگور باشد.

برخی مفسران از اینکه باغ‌های فردوس «نُزُل» (پذیرایی آغازینِ مهمان) شمرده شده، با اینکه پیش‌تر جهنم نیز برای کافران «نُزُل» به حساب آمده بود، چنین دریافته‌اند که فراتر از بهشت و دوزخ، پاداش‌ها و کیفرهایی هست که در هیچ وصفی نمی‌گنجد؛ و چه بسا آیاتی همانند فرمودهٔ خدای متعال آن را تأیید کند: «لَهُمْ مٰا يَشٰاؤُنَ فِيهٰا وَ لَدَيْنٰا مَزِيدٌ» (هرچه بخواهند در آنجا برایشان فراهم است و نزد ما فزون‌تر از آن هم هست؛ ق: ۳۵) و فرمودهٔ او: «فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّهِ أَعْيُنٍ» (هیچ‌کس نمی‌داند چه پاداش‌هایی که مایهٔ روشنی چشم است برایشان پنهان شده است؛ الم سجده: ۱۷) و فرمودهٔ او: « وَ بَدٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ » (و از جانب خدا اموری برایشان آشکار شد که هرگز گمانش را نمی‌بردند).

بحث روایی

در تفسیر «البرهان»، از محمد بن عباس با سندش از حارث، از علی (ع) روایت شده است که فرمود:

«لكل شيء ذروه و ذروه الجنه الفردوس، و هي لمحمد و آل محمد ص» (برای هر چیزی قله و نقطه‌ اوجی است و قلهٔ بهشت، فردوس است، و آن برای محمد و آل محمد (ص) است).

و در کتاب «الدر المنثور»، بخاری، مسلم و ابن‌ابی‌حاتم از ابوهریره روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمودند: «إذا سألتم الله فاسألوه الفردوس-فإنه وسط الجنه و أعلي الجنه، و فوقه عرش الرحمن، و منه تفجر أنهار الجنه» (هرگاه از خداوند درخواست می‌کنید، از او فردوس را بخواهید؛ چراکه فردوس میانهٔ بهشت و والاترین مرتبهٔ بهشت است، و بالای آن عرش رحمان قرار دارد و نهرهای بهشت از آن سرچشمه می‌گیرد).

و در «مجمع البیان»، عبادة بن صامت از پیامبر (ص) روایت کرده است که فرمود: «الجنه مائه درجه-ما بين كل درجتين كما بين السماء و الأرض، الفردوس أعلاها درجه، منها تفجر أنهار الجنه الأربعه-فإذا سألتم الله تعالي فاسألوه الفردوس» (بهشت صد درجه دارد؛ فاصلهٔ میان هر دو درجه مانند فاصلهٔ آسمان و زمین است، فردوس بالاترین درجهٔ آن است و چهار نهر بهشت از آن سرچشمه می‌گیرد؛ پس هرگاه از خدای متعال درخواست کردید، فردوس را از او بخواهید).

می‌گویم: و در این معنا روایت‌های دیگری نیز وارد شده است.

در تفسیر قمی از جعفر بن احمد، از عبیدالله بن موسی، از حسن بن علی بن ابی‌حمزه، از پدرش، از ابوبصیر روایت شده است که گفت: از امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن خدا پرسیدم که می‌فرماید:

« إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ-كٰانَتْ لَهُمْ جَنّٰاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلاً » (بی‌گمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، باغ‌های فردوس پذیرایی‌شان خواهد بود)؛ امام فرمود: «دربارهٔ ابوذر، سلمان، مقداد و عمار بن یاسر نازل شده است؛ خداوند باغ‌های بهشتِ فردوس را نُزُل (پذیرایی و جایگاه اقامت) آنان قرار داد، یعنی پناهگاه و منزلگاهشان گردانید.»

می‌گویم: سزاوار است این روایت بر «جَری» (تطبیق آیه بر مصادیق برجسته در گذر زمان) حمل شود، یا مراد این باشد که آیه دربارهٔ مؤمنانِ حقیقی نازل شده و تنها به این دلیل نام این چهار تن برده شده است که از روشن‌ترین مصادیق آن هستند؛ وگرنه این سوره مکّی است، در حالی که سلمان (رضی‌الله‌عنه) از کسانی است که در مدینه ایمان آورد. افزون بر این، سند حدیث نیز خالی از ضعف نیست.