تفسیر آیهٔ ۱۰۳ سورهٔ کهف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمٰالاً » (بگو: آیا شما را از زیان‌کارترین افراد از نظر عمل باخبر سازیم؟). ظاهرِ سیاق نشان می‌دهد که روی سخن با مشرکان است و کلام در قالب کنایه آمده است؛ مقصود اصلی از این وصف نیز خودِ آنان هستند، و در این فرموده به صراحت نزدیک‌تر می‌شود که: « أُولٰئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيٰاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقٰائِهِ » (آنان کسانی هستند که به آیات پروردگارشان و دیدار او کفر ورزیدند)، چراکه انکارکنندگانِ نبوت و معاد، همان مشرکان‌اند.

گفته شده است: قرآن نفرمود «بالأخسرین عملاً» (به صورت مفرد) ــ با آنکه اصل در تمییز (کلمه‌ای که ابهام را برطرف می‌کند) مفرد آمدن است و معنای مصدر نیز اندک و بسیار را فرا می‌گیرد ــ تا نشان دهد که کارهای آنان گوناگون است و خسران و زیان همهٔ کارهایشان را فراگرفته است.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابوالطفیل روایت کرده است که گفت: از علی بن ابی‌طالب شنیدم ـ هنگامی که ابن‌کَوّاء از ایشان پرسید: مقصود از « هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمٰالاً » (آیا شما را از زیان‌کارترین افراد از نظر عمل باخبر سازیم؟) چه کسانی هستند؟ ـ فرمود: فاجران و تبهکاران قریش.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰۳ و ۱۰۴ با هم

و در تفسیر عیاشی، از اِمام بن رِبعی روایت شده است که گفت: ابن‌کوّاء به امیرالمؤمنین (ع) عرض کرد: مرا از این سخن خداوند باخبر ساز که می‌فرماید: « قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ -إلي قوله- صُنْعاً » (کهف: ۱۰۳-۱۰۴: بگو: آیا شما را از زیان‌کارترین افراد از نظر کردار باخبر سازیم؟ ... در حالی که می‌پندارند کار نیکی انجام می‌دهند)؛ حضرت فرمود:

«أولئك أهل الكتاب كفروا بربهم، و ابتدعوا في دينهم فحبطت أعمالهم و ما أهل النهر منهم ببعيد» (آنان اهل کتاب‌اند که به پروردگارشان کفر ورزیدند و در دینشان بدعت نهادند، پس اعمالشان تباه شد؛ و اهل نهروان [خوارج] نیز از آنان دور نیستند).

می‌گویم: و روایت شده است که آنان، مسیحیان هستند.

قمّی از امام باقر (ع)، و طبرسی در «الاحتجاج» از علی (ع) روایت کرده‌اند: «أنهم أهل الكتاب» (که آنان اهل کتاب‌اند).

و در کتاب «الدر المنثور»، از ابن‌منذر و ابن‌ابی‌حاتم روایتی نقل شده است: از ابی‌خمیصه عبدالله بن قیس، از علی (ع) که فرمود: «أنهم الرهبان الذين حبسوا أنفسهم في السواري» (آنان راهبانی هستند که خویشتن را بر ستون‌ها حبس کرده‌اند).

تفسیر آیه‌های ۱۰۳ تا ۱۰۵ با هم

همهٔ این روایات از قبیل جَری (تطبیق آیه بر مصادیق جدید) است؛ و دو آیهٔ نخست در سیاقی پیوسته قرار دارند که در آن، روی سخن با مشرکان است؛ و آیهٔ سوم: « أُولٰئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيٰاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقٰائِهِ » (کهف: ۱۰۵: آنان کسانی هستند که به آیات پروردگارشان و دیدار او کفر ورزیدند...) تا پایان آیه، که تفسیر آیهٔ دوم است، انطباقش بر بت‌پرستان روشن‌تر از دیگران است، چنان‌که گذشت. بنابراین، آنچه در تفسیر قمی در ذیل آیه نقل شده که «این آیه دربارهٔ یهود نازل شده و در مورد خوارج جاری گشته است»، درست نیست.