تفسیر آیهٔ ۱۰۱ سورهٔ کهف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ كٰانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطٰاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَ كٰانُوا لاٰ يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً » (همان کسانی که چشمانشان از یاد من در پوششی بود و توانایی شنیدن نداشتند).

این سخن، توضیحی دربارهٔ کافران است؛ آنان همان کسانی هستند که خداوند میان ایشان و یاد خود سدی مانع و نفوذناپذیر کشید — و به همین مناسبت پس از یادکرد سد یأجوج و مأجوج، به شرح حال آنان پرداخت — پس چشمانشان را از یاد خود در پوششی قرار داد و توان شنیدن را از گوش‌هایشان گرفت، در نتیجه راهِ میان آنان و حق — که همان یاد خداست — بریده شد.

چرا که حق تنها یا از راه بینایی به دست می‌آید؛ با نگریستن به نشانه‌های خدای پاک و منزه و راه‌یابی به آنچه بر آن دلالت می‌کنند و بدان هدایت می‌نمایند، و یا از راه شنوایی؛ با شنیدن حکمت، موعظه، داستان‌ها و عبرت‌ها؛ در حالی که این افراد نه بینایی دارند و نه شنوایی.

بحث روایی

و در همان کتاب، از محمد بن حکیم نقل شده است که گفت: در نامه‌ای به امام صادق (ع) نوشتم: آیا نفس خودبه‌خود تواناییِ دستیابی به معرفت را دارد؟ فرمود: نه. عرض کردم: پس چرا خداوند می‌فرماید: « اَلَّذِينَ كٰانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطٰاءٍ عَنْ ذِكْرِي-وَ كٰانُوا لاٰ يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً » (کهف: ۱۰۱؛ «همانان که چشمانشان از یاد من در پرده بود و توان شنیدن نداشتند»)؟ فرمود: این همانند دیگر سخنِ اوست: « مٰا كٰانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا كٰانُوا يُبْصِرُونَ » (هود: ۲۰؛ «آنان توان شنیدن نداشتند و نمی‌دیدند»). گفتم: پس چرا نکوهششان کرد؟ فرمود: آنان را به سبب آنچه خودش با ایشان کرده بود نکوهش ننمود، بلکه به سبب کاری که خودشان انجام دادند سرزنش کرد؛ و اگر خود را به تکلف (و بار بیهودهٔ انکار) نمی‌انداختند، چیزی بر عهده‌شان نبود.

می‌گویم: یعنی خودِ آنان سبب پیدایش این پرده و حجاب شدند، پس عواقب و بازخواستِ آن نیز به خودشان بازگشت.

و در تفسیر قمی دربارهٔ همین آیه آمده است: به آنچه خداوند از نشانه‌ها و آسمان‌ها و زمین آفریده بود، نظر عبرت‌آمیز نمی‌انداختند.