تفسیر آیهٔ ۲۸ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَهٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً » (و اگر به امید رحمتی از پروردگارت که بدان امید بسته‌ای از آنان روی برمی‌گردانی، پس با آنان سخنی نرم و سنجیده بگو). اصل آن «إِنْ تَعْرِضْ عَنْهُمْ» بوده که «ما»ی زاید برای تأکید و «نون» نیز برای تأکید به آن افزوده شده است.

سیاق آیه گواهی می‌دهد که سخن دربارهٔ انفاق مال است؛ بنابراین مراد از عبارت « وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ »، روی‌گردانی از کسی است که از او مالی خواسته تا به او انفاق کند و نیازش را برطرف سازد. مقصود، هرگونه روی‌گردانی به هر شکل نیست، بلکه روی‌گردانی در موقعیتی است که مالی نزد خود ندارد تا به او ببخشد، در حالی که از یافتن مال ناامید نیست؛ به دلیل اینکه می‌فرماید: « اِبْتِغٰاءَ رَحْمَهٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهٰا » (به امید رحمتی از پروردگارت که بدان امیدواری)؛ یعنی روی‌گردانی‌ات از آنان نه از این رو است که ثروتمندی و بخل می‌ورزی، و نه از این رو که مالی نداری و از به دست آوردنش ناامیدی، بلکه به این سبب است که اکنون مالی نداری و جویا و خواهان رحمتی از پروردگارت هستی که بدان امید بسته‌ای؛ یعنی روزی.

و این سخن او که: « فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً » (پس با آنان سخنی نرم و آسان بگو)؛ یعنی گفتاری آسان و ملایم؛ به این معنا که در گفتار درشتی مکن و در پاسخ‌دادن تندخو مباش، همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَمَّا السّٰائِلَ فَلاٰ تَنْهَرْ» (ضحی: ۱۰: «و اما نیازمند را از خود مران»)، بلکه او را با سخنی آسان و نرم پاسخ بده.

در کشاف گفته است: سخن خدای متعال: « اِبْتِغٰاءَ رَحْمَهٍ مِنْ رَبِّكَ » (به امید رحمتی از پروردگارت) یا به جوابِ شرط پیوند دارد و بر آن مقدّم شده است؛ یعنی: پس با آنان سخنی آسان و نرم بگو و به آنان وعده‌ای نیکو بده، برای مهربانی با آنان و دلجویی از دل‌هایشان، به امید به دست آوردن رحمتی از پروردگارت؛ به این معنا که با مهربانی‌ات به آنان، جویای رحمت الهی باش که به آن امید بسته‌ای. و یا اینکه به خودِ شرط وابسته است؛ یعنی: و اگر به خاطر نداشتنِ روزی‌ای از جانب پروردگارت که امید داری به روی تو گشوده شود، از آنان روی گرداندی ــ که در اینجا روزی، «رحمت» نامیده شده است ــ پس با پاسخی نیکو آنان را برگردان. بر این اساس، «ابتغاء» (طلب کردن و جویا شدن) به جای «فقد» (نبود و ناداشتن) نشسته است؛ زیرا کسی که روزی را ندارد، جویای آن است؛ پس ناداشتن، سببِ جست‌وجو و جست‌وجو معلولِ آن است، و به همین جهت معلول به جای علت نشسته است. پایان سخن.

بحث روایی

و در کافی با سندش از عجلان روایت کرده است که گفت: نزد امام صادق (ع) بودم که نیازمندی آمد؛ پس امام برخاست و به سوی زنبیلی که در آن خرما بود رفت و دستش را پر کرد و به او داد. سپس سائلی دیگر آمد و درخواست کرد؛ پس امام برخاست و با دستش از خرما برگرفت و به او داد. سپس سائلی دیگر آمد، پس امام فرمود: «الله رازقنا و إياك»؛ خداوند روزی‌بخش ما و تو است.