تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ آتِ ذَا الْقُرْبيٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ »؛ «و حق خویشاوند، و تنگدست، و درراه‌مانده را بپرداز.» سخن دربارهٔ این موضوع در آیات مشابه، پیش از این گذشت. از این آیه روشن می‌شود که بخشیدن مال به خویشاوند، نیازمند و درراه‌مانده از احکامی بوده که پیش از هجرت تشریع شده است؛ زیرا این آیه، آیه‌ای مکی از سوره‌ای مکی است.

بحث روایی

و در همان کتاب، ابن‌حریز از علی بن الحسین (ع) روایت کرده است که به مردی از اهل شام فرمود: «أ قرأت القرآن؟»؛ آیا قرآن خوانده‌ای؟ آن مرد گفت: آری. امام فرمود: «أ فما قرأت في بني إسرائيل: « وَ آتِ ذَا الْقُرْبيٰ حَقَّهُ »؟»؛ پس آیا در سورهٔ بنی‌اسرائیل (اسراء: ۲۶) نخوانده‌ای: «و حق خویشاوند را به او بده»؟ گفت: آیا به راستی شما همان خویشاوندانی هستید که خداوند فرمان داده است حقشان داده شود؟ فرمود: «نعم»؛ آری.

می‌گویم: این روایت را در تفسیر «البرهان» از شیخ صدوق با سندش از آن حضرت (ع)، و نیز از ثعلبی در تفسیرش، از سُدّی از ابن‌دیلمی از آن حضرت (ع) آورده است.

و در تفسیر عیاشی از عبدالرحمن بن حجاج روایت است که گفت: از امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن خدا پرسیدم: « وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِيراً »؛ «و هیچ‌گونه ریخت‌وپاش و اسراف مکن» (اسراء: ۲۶). فرمود: «من أنفق شيئا في غير طاعه الله فهو مبذر،و من أنفق في سبيل الخير فهو مقتصد»؛ هر کس چیزی را در غیر طاعت خدا انفاق کند اسرافکار است، و هر کس در راه خیر انفاق کند میانه‌رو است.

و در همان کتاب از ابوبصیر از امام صادق (ع) دربارهٔ این آیه روایت شده است که فرمود: «بذل الرجل ماله و يقعد ليس له مال»؛ [تبذیر این است که] انسان همهٔ مالش را ببخشد و سپس خود بنشیند در حالی که مالی ندارد. گفتم: «فيكون تبذير في حلال؟»؛ آیا در مال حلال هم تبذیر روی می‌دهد؟ فرمود: «نعم»؛ آری.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۶ و ۲۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّيٰاطِينِ وَ كٰانَ الشَّيْطٰانُ » «لِرَبِّهِ كَفُوراً» (و هیچ‌گونه ریخت‌وپاش و اسرافی مکن؛ بی‌گمان اسراف‌کاران برادران شیطان‌هایند، و شیطان نسبت به پروردگارش بسیار ناسپاس است).

در مجمع‌البیان آمده است: «تبذیر پراکندن از روی اسراف است، و اصل آن این است که چیزی پخش شود چنان‌که بذر پاشیده می‌شود؛ جز اینکه تبذیر به مواردی اختصاص دارد که در مسیر تباهی باشد، و آنچه در جهت اصلاح مصرف شود، هرچند بسیار باشد، تبذیر نامیده نمی‌شود». پایان سخن.