تفسیر آیهٔ ۲۵ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صٰالِحِينَ فَإِنَّهُ كٰانَ لِلْأَوّٰابِينَ غَفُوراً »؛ «پروردگارتان به آنچه در جان‌های شماست داناتر است؛ اگر صالح باشید، بی‌گمان او همواره آمرزندهٔ بازگشت‌کنندگان است.» سیاق کلام اقتضا می‌کند که آیه به احکام پیش از خود پیوند داشته باشد؛ یعنی واجب بودن نیکی به پدر و مادر و حرام بودن آزار و نافرمانی از آنان (عقوق). بنابراین، آیه به حالتی پرداخته است که لغزشی ناگهانی در گفتار یا کردار از فرزند نسبت به پدر و مادر سر زند که مایهٔ رنجشِ آن دو شود؛ و اگر به صراحت از آن یاد نکرده، برای اشاره به این نکته است که سزاوار نیست چنین خطایی به میان آید، چنان‌که اصلاً سزاوار نیست رخ دهد.

پس سخن او که: « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِي نُفُوسِكُمْ »؛ یعنی او از خود شما به درونتان آگاه‌تر است. و این، زمینه‌سازی برای جملهٔ پس از آن یعنی « إِنْ تَكُونُوا صٰالِحِينَ » است و حقیقتِ معنای شایستگی و صلاحیت را تثبیت می‌کند؛ یعنی اگر شایسته باشید و خداوند این درستی را در جان شما ببیند، آن‌گاه او آمرزنده است... و فرمودهٔ او: « فَإِنَّهُ كٰانَ لِلْأَوّٰابِينَ غَفُوراً »؛ یعنی برای کسانی که پس از هر گناه به سوی او بازمی‌گردند، و این از قبیل آوردن بیان عام به جای خاص است.

و معنا چنین است: اگر اهل صلاح و درستی باشید و خداوند این نیت پاک را در درونتان بیابد، و از لغزشی که احیاناً در برابر پدر و مادرتان از شما سر زده است به درگاه او توبه کنید و بازگردید، خداوند آن را برایتان می‌آمرزد؛ زیرا او همواره برای بسیار بازگشت‌کنندگان آمرزنده است.

بحث روایی

و در «مجمع البیان» از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «الأواب التواب المتعبد الراجع عن ذنبه»؛ اوّاب همان توبه‌کار، اهل عبادت و بازگردنده از گناه خویش است.

و در تفسیر عیاشی از ابوبصیر از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «يا با محمد عليكم بالورع و الاجتهاد و أداء الأمانه-و صدق الحديث و حسن الصحبه لمن صحبكم و طول السجود،و كان ذلك من سنن التوابين الأوابين»؛ ای ابامحمد، بر شما باد پرهیزگاری، تلاش و کوشش [در عبادت]، امانت‌داری، راست‌گویی، خوش‌رفتاری با هر کس که با شما همنشین می‌شود و طولانی کردن سجده؛ چرا که این‌ها از روش‌های توبه‌کاران و بازگشت‌کنندگان به سوی خدا (اوّابین) بوده است. ابوبصیر گفت: «الأوابون التوابون»؛ اوّابین همان بسیار توبه‌کنندگان‌اند.

می‌گویم: همچنین از ابوبصیر از آن حضرت (ع) روایت شده است که در معنای آیه فرمود: «هم التوابون المتعبدون»؛ آنان توبه‌کنندگان و اهل عبادت‌اند.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌ابی‌شیبه و هَنّاد از علی بن ابی‌طالب (ع) روایت کرده‌اند که فرمود: «إذا مالت الأفياء و راحت الأرواح-فاطلبوا الحوائج إلي الله فإنها ساعه الأوابين»؛ هنگامی که سایه‌ها [پس از زوال ظهر] متمایل گشت و بادها وزیدن گرفت، نیازهای خود را از خدا بخواهید؛ زیرا آن ساعت، ساعتِ بازگشت‌کنندگان به درگاه خدا (اوّابین) است. سپس این آیه را خواند: « فَإِنَّهُ كٰانَ لِلْأَوّٰابِينَ غَفُوراً » (اسراء: ۲۵)؛ چرا که او همواره نسبت به بازگشت‌کنندگان آمرزنده است.