تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَهِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا كَمٰا رَبَّيٰانِي صَغِيراً »؛ «و از سرِ مهربانی، بال فروتنی را برایشان فرود آر و بگو: پروردگارا، بر آنان رحمت آور، همان‌گونه که مرا در کودکی پروراندند.» فرود آوردن بال، کنایه از مبالغه در فروتنی و خضوعِ گفتاری و رفتاری است؛ و این تعبیر از کار جوجه‌پرنده‌ای گرفته شده است که بالش را فرود می‌آورد تا مهرِ مادر را برای غذا دادن به خود جلب کند. از همین رو آن را با واژهٔ «ذُلّ» (فروتنی و خاکساری) مقید ساخته است؛ زیرا این، خوی جوجه‌پرندگان به هنگام درخواست خوراک از مادرانشان است. بنابراین معنا چنین است: در معاشرت و گفتگوی خود چنان با آن دو روبرو شو که فروتنی، خضوع و خاکساری‌ات در برابرشان از سرِ دلسوزی و مهر به آنان، کاملاً نمایان باشد.

این در صورتی است که «ذُلّ» به معنای مسکنت و خاکساری باشد؛ اما اگر به معنای فرمان‌برداری و رام بودن باشد، از کار پرنده‌ای گرفته شده است که بال‌هایش را فرو می‌افکند تا از روی مهر و برای محافظت از جوجه‌هایش، آنان را زیر بال خود گرد آورد.

و این سخن او که: « وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا كَمٰا رَبَّيٰانِي صَغِيراً »؛ یعنی زحمتِ آن دو را در پرورش خردسالی‌ات به یاد آور، و از خدای پاک و منزه بخواه که بر آنان رحمت آورد، همان‌گونه که در کودکی به تو مهر ورزیدند و پرورشت دادند.

مؤلف مجمع البیان گفته است: «این آیه نشان می‌دهد که دعای فرزند در حق پدر و مادرِ ازدنیا‌رفته‌اش شنیده و پذیرفته می‌شود، وگرنه امر کردن به آن معنایی نداشت.» پایان سخن او. اما آنچه آیه بر آن دلالت دارد این است که چنین دعایی در معرض و امیدِ اجابت است، و خود، ادبی دینی به شمار می‌رود که فرزند از آن بهره‌مند می‌شود؛ حتی اگر فرض کنیم پدر و مادرش از آن سودی نبرند. افزون بر این، دلیلی بر اختصاص دادنِ اجابتِ دعا به پدر و مادرِ ازدنیا‌رفته در دست نیست و آیه مطلق است (و زنده و مرده را در بر می‌گیرد).

بحث روایی

و دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَهِ » (و بال فروتنی را از سر مهربانی برایشان فرود آور) فرمود: چشمانت را جز با مهربانی و دلسوزی به آنان مدوز، و صدایت را از صدای آنان فراتر نبر، و دستت را بالای دست آنان مگذار، و پیشاپیش آنان گام برندار.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۳ و ۲۴ با هم

می‌گویم: کلینی نیز آن را در «کافی» با سند خود از ابی‌ولّاد حَنّاط از آن حضرت (ع) روایت کرده است.

می‌گویم: کلینی این حدیث را از امام صادق (ع) با سندی دیگر نیز روایت کرده است، و همین معنا را با سندش از ابوالبلاد از آن حضرت (ع) نیز آورده است. عیاشی نیز در تفسیر خود آن را از حریز از آن حضرت (ع)، و طبرسی در «مجمع البیان» از امام رضا از پدرش از امام صادق (ع) روایت کرده‌اند. روایات دربارهٔ وجوب نیکی به پدر و مادر و حرمت نافرمانی و آزردن آنان (عقوق)، هم در دوران زندگی‌شان و هم پس از وفاتشان، از طریق عامه (اهل‌سنت) و خاصه (شیعه) از پیامبر خدا (ص) و امامان اهل‌بیت ایشان (ع) بیش از آن است که به شمارش درآید.