تفسیر آیهٔ ۹۹ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَي الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَليٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ» (چرا که او را بر کسانی که ایمان آورده‌اند و بر پروردگارشان توکل می‌کنند هیچ تسلطی نیست). این جمله در مقام بیان علت دستوری است که در آیهٔ پیشین آمده بود؛ یعنی هنگام خواندن قرآن به خدا پناه ببر تا تو را از گزند او پناه دهد، زیرا او بر کسانی که به خدا ایمان آورده و بر او توکل کرده‌اند هیچ تسلطی ندارد.

از این آیه نخست چنین برمی‌آید که پناه‌بردن به خدا، خودْ نوعی توکل بر اوست؛ زیرا خدای سبحان در مقام بیان علت، به‌جای استعاذه (پناه‌بردن)، توکل را نشانده و تسلط شیطان را از توکل‌کنندگان نفی کرده است.

و دوم اینکه ایمان و توکل، معیار راستی و درستیِ بندگی است؛ مانند سخن خدای متعال به ابلیس: « إِنَّ عِبٰادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغٰاوِينَ» (حجر: ۴۲: بی‌گمان تو را بر بندگان من هیچ تسلطی نیست مگر گمراهانی که از تو پیروی کنند) که در آنجا تسلط ابلیس را از بندگان خود نفی فرمود، و در این آیه به‌جای «بندگان»، تعبیر «کسانی که ایمان آورده‌اند و بر پروردگارشان توکل می‌کنند» را نشانده است. درک و سنجش درست نیز این نکته را تأیید می‌کند؛ چرا که توکل—که همان واگذاری مهار تدبیر کارهای خود به دیگری و تسلیم‌شدن در برابر گزینش او برای خویش است—خاص‌ترین اثرِ بندگی به شمار می‌رود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹۸ و ۹۹ با هم

و در کتاب «کافی» به سند خود از ابوبصیر روایت کرده است که گفت: به امام صادق (ع) عرض کردم: « فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ- إلي قوله- يَتَوَكَّلُونَ» (هنگامی که قرآن می‌خوانی، به خدا پناه ببر... تا آنجا که می‌فرماید: توکل می‌کنند) [این آیه به چه معناست؟]، فرمود: ای محمد، به خدا سوگند شیطان تنها بر بدن مؤمن مسلط می‌شود و بر دین او مسلط نمی‌گردد؛ چنان‌که بر ایوب مسلط شد و ظاهرش را دگرگون ساخت، ولی بر دین او تسلط نیافت؛ و گاهی نیز بر بدن‌های مؤمنان مسلط می‌شود، اما بر دینشان تسلط پیدا نمی‌کند.

تفسیر آیه‌های ۹۸ تا ۱۰۰ با هم

می‌گویم: عیاشی نیز این روایت را از ابوبصیر از امام صادق (ع) نقل کرده است.