تفسیر آیهٔ ۱۰۰ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَي الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ» (تسلط او تنها بر کسانی است که او را به سرپرستی برمی‌گزینند و کسانی که به سبب او شرک می‌ورزند). هر سه ضمیر مفرد به شیطان بازمی‌گردد؛ یعنی تسلط شیطان منحصر در کسانی است که او را سرپرست خود می‌گیرند تا امورشان را چنان‌که خود می‌خواهد تدبیر کند و آنان نیز فرمانش را می‌برند، و همچنین در کسانی است که به سبب او شرک می‌ورزند، چرا که او را به‌جای خدا سرپرست خود و پروردگاری مطاع برمی‌گزینند؛ زیرا اطاعت، خودْ عبادت است، چنان‌که این سخن پروردگار به آن اشاره دارد: « أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يٰا بَنِي آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّيْطٰانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِي» (یس: ۶۱: ای فرزندان آدم، آیا با شما پیمان نبستم که شیطان را نپرستید؛ چرا که او برای شما دشمنی آشکار است، و مرا بپرستید؟).

از این بیان نخست آشکار می‌شود که بخش پایانی آیه، آغاز آن را تفسیر می‌کند؛ و پذیرش سرپرستی کسی که خدا به ولایتش اجازه نداده، شرک به خدا و بندگی برای غیر اوست.

و دوم اینکه میان توکل بر خدا و پذیرش ولایت شیطان و پرستش او هیچ واسطه‌ای وجود ندارد؛ پس هر کس بر خدا توکل نکند، در شمار اولیای شیطان خواهد بود.

گاهی گفته شده که ضمیر مفرد در عبارت « وَ الَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ» (و کسانی که به او شرک می‌ورزند)، به خدای متعال بازمی‌گردد، و در این صورت آیه چنین معنا می‌دهد که تسلط شیطان بر دو گروه است: مشرکان، و یکتاپرستانی که ولایت او را می‌پذیرند؛ اما لزوم ناهماهنگی در مرجع ضمایر، این دیدگاه را رد می‌کند.

بحث روایی

به ایشان عرض کردم: سخن خدای عزّوجلّ [چه معنایی دارد که می‌فرماید]: «إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَي الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ-وَ الَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ» (تسلط او فقط بر کسانی است که او را به دوستی و سرپرستی برمی‌گزینند و کسانی که به سبب او شرک می‌ورزند)؟ فرمود: مقصود کسانی هستند که به خدا شرک می‌ورزند؛ [شیطان] هم بر بدن‌هایشان و هم بر دین‌هایشان مسلط می‌گردد.

و بازگرداندن ضمیر «بِهِ» (به او) به «خدا»، یکی از دو معنای ممکن در این آیه است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹۸ تا ۱۰۰ با هم

می‌گویم: عیاشی نیز این روایت را از ابوبصیر از امام صادق (ع) نقل کرده است.