تفسیر آیهٔ ۸۰ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً» (و خدا برای شما از خانه‌هایتان مایهٔ آرامش قرار داد...) تا آخر آیه؛ در المفردات آمده است:

«بیت» (خانه) پناه‌گاهِ انسان در شب است؛ زیرا گفته می‌شود: «باتَ» یعنی شب را سپری کرد و در شب اقامت گزید، چنان‌که گفته می‌شود: «ظَلَّ» یعنی روز را گذراند. سپس گاهی به هر مسکنی بدون در نظر گرفتن شب «بیت» گفته می‌شود و جمع آن «أبیات» و «بیوت» است، هرچند کاربرد «بیوت» برای مسکن اختصاصی‌تر و «أبیات» برای شعر ویژه است. راغب گوید: این واژه بر خانه‌ای که از سنگ، خشت و گل، پشم یا کُرک ساخته شده باشد نیز اطلاق می‌شود. پایان بخشِ مورد نیاز.

و «سَكَن» چیزی است که مایهٔ آرامش است و بدان آرام گیرند؛ و «ظَعْن» به معنای کوچ‌کردن و برعکسِ اقامت است؛ و «صوف» (پشم) مخصوص گوسفند است و «وَبَر» (کُرک) ویژهٔ شتر است، همانند مو برای انسان؛ و موی بز نیز همانند انسان «شَعْر» نامیده می‌شود. و «أَثاث» کالای فراوان و اسباب خانه است و به یک قلم از آن اثاث گفته نمی‌شود. در مجمع‌البیان آمده است: اثاث مفرد ندارد، همان‌طور که متاع نیز مفردی ندارد (پایان سخن مجمع‌البیان). و «مَتاع» عام‌تر از اثاث است؛ زیرا بر هر چیزی که از آن بهره برند اطلاق می‌شود و به آنچه در خانه است اختصاص ندارد.

و این سخن او: « وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً» (و خدا برای شما از خانه‌هایتان مایهٔ آرامش قرار داد) یعنی برخی از خانه‌هایتان را مایهٔ آرامش قرار داد تا در آن سکونت گزینید؛ زیرا پاره‌ای از خانه‌ها برای سکونت نیست، مانند خانه‌ای که برای اندوختن اموال و انبارکردن کالاها و جز آن ساخته می‌شود. و این سخن او: « وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ بُيُوتاً» (و برای شما از پوست‌های چهارپایان خانه‌هایی قرار داد...) تا آخر آیه، یعنی از پوست‌های آن‌ها پس از دباغی — که همان سفره‌های چرمی و چرم‌های پیراسته‌اند — « بُيُوتاً» (خانه‌هایی) چون چادرها و خیمه‌ها پدید آورد؛ «تَسْتَخِفُّونَهٰا» (که آن‌ها را سبک می‌یابید) یعنی از نظر حمل‌ونقل سبک می‌شمارید، «يَوْمَ ظَعْنِكُمْ» (در روز کوچ‌کردنتان) و سفرتان، «وَ يَوْمَ إِقٰامَتِكُمْ» (و روز اقامتتان) بدون سفر و کوچ.

و این سخن او: « وَ مِنْ أَصْوٰافِهٰا وَ أَوْبٰارِهٰا وَ أَشْعٰارِهٰا» (و از پشم‌ها و کُرک‌ها و موهای آن‌ها...) معطوف به جایگاهِ «مِنْ جُلُودِ» (از پوست‌های...) است؛ یعنی: و برای شما قرار داد « مِنْ أَصْوٰافِهٰا» (از پشم‌های آن‌ها) که برای گوسفند است، و «أَوْبٰارِهٰا» (کُرک‌های آن‌ها) که برای شتر است، «وَ أَشْعٰارِهٰا» (و موهای آن‌ها) که برای بز است، «أَثٰاثاً» (اسباب و لوازمی) که در خانه‌هایتان به کار می‌برید، «وَ مَتٰاعاً» (و کالایی) که از آن بهره‌مند می‌شوید «إِليٰ حِينٍ» (تا زمانی معین و محدود). گفته شده است: در این تعبیر اشاره‌ای است به اینکه این نعمت‌ها فانی و ازبین‌روندگانند، پس برای انسان خردمند سزاوار نیست که آن‌ها را بر نعمت‌های آخرت برگزیند.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌ابی‌حاتم از مجاهد روایت کرده است که بادیه‌نشینی نزد پیامبر (ص) آمد و درخواستی کرد؛ پس پیامبر خدا (ص) بر او خواند: « وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً» (و خدا برای شما از خانه‌هایتان مایهٔ آرامش و سکونت قرار داد). آن مرد بادیه‌نشین گفت: آری.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۸۰، ۸۱ و ۸۳ با هم

پیامبر فرمود: « وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعٰامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَهٰا» (و برای شما از پوست چهارپایان خانه‌هایی [مانند خیمه] قرار داد که آن‌ها را سبک می‌یابید). آن مرد اعرابی (بادیه‌نشین) گفت: بله. سپس پیامبر همهٔ این آیات را برای او خواند و او در برابر هر یک می‌گفت: بله؛ تا اینکه به این سخن رسید: « كَذٰلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ» (این‌گونه نعمتش را بر شما تمام می‌کند، باشد که تسلیم [حق] شوید). در این هنگام، مرد اعرابی پشت کرد و رفت؛ پس خداوند این آیه را نازل فرمود: « يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللّٰهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهٰا-وَ أَكْثَرُهُمُ الْكٰافِرُونَ » (نعمت خدا را می‌شناسند، سپس آن را انکار می‌کنند و بیشترشان کافرند).