تفسیر آیهٔ ۷۲ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَهً» (و خدا برای شما از خودتان همسرانی قرار داد و از همسرانتان برای شما فرزندان و نوادگانی پدید آورد...) تا پایان آیه. در مفردات راغب آمده است: «قال الله تعالي وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَهً» (خدای متعال فرموده است: و برای شما از همسرانتان پسران و نوادگانی پدید آورد)، «حَفَدَة» جمع «حافِد» است و آن کسی است که با شتاب در خدمتگزاری می‌کوشد، چه از خویشاوندان باشد و چه از بیگانگان. مفسران گفته‌اند: آنان نوادگان و مانند ایشان هستند، زیرا خدمتگزاریِ آنان خالصانه‌تر و راستین‌تر است—تا آنجا که می‌گوید:—اصمعی گفته است: ریشهٔ «حَفَد»، پی‌درپی و شتابان گام برداشتن است. پایان سخن.

و در مجمع‌البیان آمده است: ریشهٔ «حَفَد» شتاب در کار است—تا آنجا که می‌گوید:—از همین رو به یاوران، به سبب شتابشان در اطاعت، «حَفَدَه» گفته شده است. پایان سخن. مراد از «حفده» در آیه، یاوران و خدمتگزارانی از نسل فرزندان هستند، به دلیل سخن حق‌تعالی که می‌فرماید: « وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ» (و برای شما از همسرانتان پدید آورد)؛ به همین سبب، برخی این سخن الهی: «بَنِينَ وَ حَفَدَهً» (پسران و نوادگان) را به فرزندان خردسال و بزرگ‌سال تفسیر کرده‌اند، و برخی دیگر به پسران و اسباط (که همان فرزندانِ فرزندان هستند).

معنای آیه چنین است: و خداوند از جنس خودتان برای شما همسرانی قرار داد که با آنان الفت بگیرید و آرامش یابید، و از طریق زادآوری از همسرانتان برای شما پسران، نوادگان و یاورانی پدید آورد تا با خدمتگزاری‌شان بر برآوردن نیازهای خود یاری جویید و ناگواری‌ها را به وسیلهٔ آنان از خود دور سازید؛ و از چیزهای پاکیزه روزی‌تان داد، که همان کالاهای دلپسند زندگی است و چه بدون کار و فرآوری، مانند آب و میوه‌ها، و چه با کار و فرآوری، مانند خوراک‌ها، پوشاک‌ها و نظایر آن به دست می‌آورید؛ و حرف «مِنْ» در «مِنَ الطَّيِّبٰاتِ» (از پاکیزه‌ها) برای تبعیض (بیانِ بخشی از پاکیزه‌ها) است و این امری آشکار است.

سپس آنان را با این فرموده نکوهش کرد: « أَ فَبِالْبٰاطِلِ» (آیا به باطل) —که همان بت‌ها و مجسمه‌ها، و از جمله اعتقاد به داشتن دختران برای خدا، و نیز احکامی است که پیشوایانِ گمراهی برایشان تشریع می‌کنند— «يُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللّٰهِ هُمْ يَكْفُرُونَ» (ایمان می‌آورند و به نعمت خدا کافر می‌شوند؟). «نعمت» در اینجا همان قرار دادنِ همسرانی از جنس خودشان و پدید آوردنِ پسران و نوادگان از همسرانشان است؛ زیرا این از بزرگ‌ترین و آشکارترین نعمت‌هاست، بدان جهت که بنیادی تکوینی (آفرینشی) است که جامعهٔ بشری بر آن استوار می‌شود و حکمِ همیاری و پشتیبانیِ متقابل میان افراد در پرتو آن نمایان می‌گردد، و تقسیم کارها و تلاش‌ها برایشان سامان می‌پذیرد و بدین‌گونه، دستیابی به سعادت دنیا و آخرت برایشان هموار می‌شود.

و اگر انسان این پیوند تکوینی را که خداوند به او انعام فرموده است بگسلد و این سببِ زیبا را وانهد، به هر دستاویزی جز آن هم رو بیاورد، پیوستگی جامعه‌اش از هم فرومی‌پاشد و شیرازه‌اش از هم می‌گسلد؛ و در این وضعیت، هلاکت و تباهیِ انسانیت رقم خواهد خورد.

بحث روایی

و در تفسیر عیاشی از عبدالرحمان اشل از امام صادق (ع) روایت شده است که دربارهٔ این سخن خداوند:

«وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَهً» (و از همسرانتان برای شما فرزندان و نوادگانی قرار داد)،

فرمود: ««حَفَدَه» فرزندان دخترند، و ما نوادگان دختریِ پیامبر خداییم (ص).»

و در همان کتاب، از جمیل بن دراج از امام صادق (ع) دربارهٔ «حفده» روایت شده است که فرمود: «آنان یاری‌رسانان از میان ایشان‌اند؛ یعنی فرزندان پسر.»

و در مجمع‌البیان دربارهٔ معنای «حفده» آمده است: «آنان دامادهای انسان بر سرِ دخترانش هستند»، و می‌گوید: «این همان معنایی است که از امام صادق (ع) روایت شده است.»

می‌گویم: همان‌طور که پیش‌تر در بخش بیان گذشت، هیچ ناسازگاری‌ای میان این روایات وجود ندارد.