تفسیر آیهٔ ۷۰ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اللّٰهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفّٰاكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِليٰ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لاٰ يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً» (و خدا شما را آفرید، سپس جانتان را می‌ستاند؛ و از شما کسی هست که به فرومایه‌ترین دوران عمر [پیری مفرط] بازگردانده می‌شود تا پس از دانستن، چیزی نداند...). واژهٔ «أرذل» اسم تفضیل از ریشهٔ «رذالت» به معنای نامرغوبی و پستی است، و «رَذل» به چیز پست و بی‌ارزش گفته می‌شود. مراد از «أَرْذَلِ الْعُمُرِ» (فرومایه‌ترین مرحلهٔ عمر) به قرینهٔ سخن حق‌تعالی که می‌فرماید: « لِكَيْ لاٰ يَعْلَمَ» (تا چیزی نداند...)، دوران کهنسالی و فرتوتی است که در آن، توانایی‌های حسّی و ادراکی رو به زوال می‌نهد. این سن با تفاوتِ مزاج‌ها و شرایط بدنی تغییر می‌کند و معمولاً از هفتاد و پنج سالگی آغاز می‌شود.

معنای آیه چنین است: خدا شما گروه مردمان را آفرید، سپس جانتان را در میانسالی می‌ستاند؛ و برخی از شما نیز به کهنسالی و فرتوتی بازگردانده می‌شوید تا به سبب سستیِ قوا، کارش به آنجا بکشد که پس از عمری دانستن، چیزی نداند. این خود نشانه‌ای است بر اینکه مرگ و زندگیِ شما، و نیز درک و دانشتان به دست خودتان نیست، وگرنه زنده ماندن را بر مرگ، و دانایی را بر نادانی برمی‌گزیدید؛ بلکه این امور با وجود چنین نظام شگفت‌آوری، به علم و قدرت خدای متعال پیوند می‌یابد؛ از همین رو، سخن را با این جمله تعلیل فرموده است: « إِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ» (همانا خدا دانای تواناست).

بحث روایی

و در تفسیر قمی، به سند خود از علی بن مغیره از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «هرگاه بنده به صدسالگی برسد، آن همان ارذل العمر (فرتوت‌ترین و ناتوان‌ترین دورهٔ عمر) است.»

و در مجمع‌البیان از علی (ع) روایت شده است که: «ارذل العمر، هفتاد و پنج‌سالگی است»، و مانند این از پیامبر (ص) نیز روایت شده است.

می‌گویم: در کتاب «الدر المنثور» نیز این مطلب از طبری، از علی (ع) روایت شده است؛

و از ابن‌مردویه از انس، روایتی مفصل از پیامبر خدا (ص) نقل شده که نشان می‌دهد ارذل العمر، صدسالگی است.