تفسیر آیهٔ ۶۶ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَهً» إلخ (و قطعاً برای شما در دام‌ها پندی است...)؛ «فَرْث» همان تفاله‌ای است که به شکمبه و روده‌ها فرومی‌ریزد، و هرگاه بیرون رانده و دفع شود سرگین (پهن) نام دارد و دیگر فرث شمرده نمی‌شود. «سائغ» اسم فاعل از «سوغ» است؛ گفته می‌شود: «ساغَ الطعامُ و الشرابُ» هنگامی که خوراک و نوشیدنی به‌آسانی و گوارایی در گلو روان شود.

و سخن او: «وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعٰامِ لَعِبْرَهً»، یعنی برای شما در شتر، گاو و گوسفند امری است که می‌توانید با آن عبرت بگیرید و پند پذیرید. سپس این امر را با این سخن روشن کرده است: « نُسْقِيكُمْ مِمّٰا فِي بُطُونِهِ» إلخ (از آنچه در شکم‌های آن‌هاست به شما می‌نوشانیم...)؛ یعنی شکم‌های آنچه از دام‌ها یاد شد، که در اینجا گروه بسیار به‌صورت امری واحد در نظر گرفته شده است.

و سخن او: « مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ» (از میان تفاله و خون): فرث در شکمبه است و جایگاه شیر دام‌ها در بخش پایانیِ شکم میان دو پای عقب قرار دارد، و مجرای خون، سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌هاست که هر دوی آن‌ها را فرا گرفته‌اند. از این رو، به‌شمار آوردن شیر به‌عنوان پدیده‌ای در میان فرث و خون، گویا به اعتبار همجواری با هر یک از آن دو و گرد آمدن همگی در درون بدن حیوان است. این تعبیر بدان می‌ماند که گفته شود: «زید را از میان جمعیت برگزیدم، او را فراخواندم و از میانشان بیرون آوردم»؛ زمانی که با آنان در یک مکان گرد آمده و همجوارشان بوده باشد، هرچند در کنارهٔ جمعیت نشسته باشد نه در میانشان؛ و مقصود از این تعبیر آن است که من او را از میانشان جدا و مشخص کردم، در حالی که پیش از آن تمایزی نداشت.

و معنا چنین است: به شما از آنچه در شکم‌های آن‌هاست شیری می‌نوشانیم که از میان فرث و خون بیرون می‌آید؛ شیری خالص که با آن دو آمیخته و ناخالص نگشته و هیچ اثری از مزه و بوی آن‌ها را با خود ندارد، و برای نوشندگان گواراست. پس این پدیده عبرتی است برای هر که پند گیرد، و راهی است به سوی شناختِ کمال قدرت و نفوذ ارادهٔ الهی؛ و اینکه آن ذاتی که شیر خالص را از میان فرث و خون بیرون کشید، قطعاً تواناست که انسان را پس از آنکه استخوان‌هایی پوسیده شد و اجزایش در دل زمین گم گشت، برانگیزد و زنده کند.

بحث روایی

در تفسیر قمی، دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ» (در شکم‌هایش از میان سرگین و خون) آمده است: [راوی] گفت: امام علیه‌السلام فرمود: «فَرث»، همان محتویات شکمبه (سیرابی) است.

و در کافی، از علی بن ابراهیم، از پدرش، از نوفلی، از سکونی روایت شده است که گفت: امام صادق علیه‌السلام فرمود: هیچ‌کس با نوشیدن شیر گلوگیر نمی‌شود؛ چرا که خدای عزّوجلّ می‌فرماید: « لَبَناً خٰالِصاً سٰائِغاً لِلشّٰارِبِينَ» (شیری خالص و گوارا برای نوشندگان).