تفسیر آیهٔ ۴۲ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَليٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ » (همان کسانی که صبر پیشه کردند و بر پروردگارشان توکل می‌کنند). بعید نیست از سیاق این دو آیه فهمیده شود که تمام اهتمام در آن‌ها، معطوف به وعده دادنِ نیکو در دنیا و آخرت به هجرت‌کنندگان در راه خداست، بدون آنکه نظری به خبر دادن از تحقق هجرت پیش از زمان خطاب داشته باشد؛ در نتیجه، سخن در معنای شرط خواهد بود که: «هر کس در راه خدا هجرت کند، چنین و چنان پاداشی دارد»؛ و اهتمام در عبارتِ « اَلَّذِينَ صَبَرُوا » (کسانی که صبر کردند...) نیز به توصیف هجرت‌کنندگان به شکیبایی و توکل اختصاص دارد، بدون اینکه ناظر به صبر و توکلی باشد که در روزهای ماندنشان در وطن خود در میان مشرکان و در برابر آزار و فتنه‌انگیزیِ آنان تحقق یافته بود.

و اهتمام به این توصیف تنها به این دلیل است که هر دو صفت در رسیدن به آن فرجام نیکویی که بدان وعده داده شده‌اند دخالت دارند؛ زیرا اگر در برابر تلخیِ جهاد شکیبایی نمی‌ورزیدند و هنگام هجوم دشواری‌های بزرگ، بی‌تابی نشان می‌دادند، و با توکل بر خدا نیرو نمی‌گرفتند و بر جان‌های ناتوان خود تکیه می‌کردند، دشمنان بر آنان چیره می‌شدند و جایگاهی پایدار برایشان فراهم نمی‌آمد، و دشمنِ پافشار بر کینه‌توزی‌اش آنان را پراکنده و تارومار می‌کرد و جامعهٔ صالحی که در هجرتگاه خود برپا ساخته بودند از هم می‌پاشید؛ این وضعیت در دنیا بود، و اما تباهی امر آخرت با تباهی یا از هم پاشیدن آن جامعه، روشن‌تر است.

و اگر مراد، وعده دادن به هجرت‌کنندگانی بود که هجرتشان پیش از نزول آیه تحقق یافته بود، تا مایهٔ آرامش خاطرشان گردد و تسلایی باشد بر بیرون رانده شدن از دیار و اموالشان و بر رنج‌ها و آزمون‌های سختی که چشیدند، در آن صورت، این سخن خدای متعال یعنی:

« اَلَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَليٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ » (کسانی که صبر کردند و بر پروردگارشان توکل می‌کنند)، ستایشی از آنان به شمار می‌رفت به سبب آنچه در روزهای اقامتشان در مکه از خود نشان دادند، و نیز در دیگر جاها؛ از قبیل پایداری در راه خدا بر آزار مشرکان، و توکل بر خدا در تصمیمی که بر تسلیم شدن در برابر او گرفته بودند.