تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَالَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَهٌ وَ هُمْ مُسْتَكْبِرُونَ » (معبود شما معبودی یگانه است؛ پس کسانی که به آخرت ایمان ندارند، دل‌هایشان حق‌ستیز و خودشان گردن‌کش‌اند). پیش‌تر دربارهٔ عبارت « إِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ » (معبود شما معبودی یگانه است) سخن رفت و بیان شد که این گزاره، نتیجهٔ همان برهانی است که در آیات گذشته اقامه شده بود.

و سخن خدای متعال: « فَالَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ » (پس کسانی که به آخرت ایمان ندارند...)، فرع و نتیجه‌ای برگرفته از آن توحید و سرآغاز فصلی است جدید از سخن، پیرامون عملکردهای کافران؛ اعم از گفتارها و کردارهای برخاسته از بی‌ایمانی‌شان به خدای پاک و منزه. و اینکه تنها بی‌ایمانیِ آنان به آخرت یاد شده و به بی‌ایمانی به خدای یگانه تصریح نشده، از آن روست که آنچه برهان بر آن اقامه شده، «توحید کامل» است؛ یعنی لزوم باور به معبودی دانا و توانا که همه‌چیز را آفریده و نعمت را کامل ساخته است، نه بیهوده و باطل، بلکه به حق، تا انسان‌ها به‌سوی او بازگردند و او به کارهایشان رسیدگی کند و بر پایهٔ امر و نهی‌هایی که با پیامبران به آنان سپرده بود، پاداش و کیفرشان دهد.

بنابراین، توحیدی که در آیات گذشته به آن فراخوانده شده، همان اقرار به یگانگی خدای متعال، ایمان به آورده‌های فرستادگان خدا، و باور به روز حساب و پاداش است؛ و از همین رو کافران را به بی‌ایمانی به آخرت توصیف کرد، چرا که ایمان به آخرت، ایمان به یگانگیِ خدا و رسالت پیامبران را در پی دارد.

برای روشن‌تر شدن آنچه گفتیم، می‌توانی به سخن او در آغاز این آیات بازگردی که فرمود: « يُنَزِّلُ الْمَلاٰئِكَهَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَليٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاتَّقُونِ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعٰاليٰ عَمّٰا يُشْرِكُونَ » (فرشتگان را همراه روح از فرمان خویش بر هر کس از بندگانش که بخواهد فرومی‌فرستد تا هشدار دهند که معبودی جز من نیست، پس از من پروا بدارید؛ آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید، او از آنچه شریک می‌آورند فراتر و برتر است) [نحل: ۲-۳]؛ چرا که این کلام، دربردارندهٔ هر سه اصلِ بنیادین [توحید، نبوت و معاد] است.

و کلام الهی: « قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَهٌ » یعنی دل‌هایشان منکر حق است؛ و « وَ هُمْ مُسْتَكْبِرُونَ » یعنی آنان در برابر حق گردن‌کشی می‌کنند. استکبار — بر پایهٔ آنچه اهل لغت گفته‌اند — به معنای برتری‌جویی از راهِ تن‌ندادن به حق و نپذیرفتن آن است.

معنای آیه چنین است: معبود شما یگانه است، آن‌چنان‌که نشانه‌ها و آیاتِ روشن بر آن گواهی می‌دهند؛ و هنگامی که حقیقت تا این پایه آشکار است و در پرده‌ای پوشیده نمانده و هیچ خردی در آن تردید نمی‌کند، پس کسانی که به آخرت ایمان ندارند، دل‌هایشان از سر عناد حق را انکار می‌کند و خود از فرمان‌برداری در برابر حق گردن‌کشی می‌ورزند، بی‌آنکه هیچ دلیل و برهانی داشته باشند.