تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَلْقيٰ فِي الْأَرْضِ رَوٰاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَ أَنْهٰاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » (و در زمین کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نلرزاند، و رودها و راه‌هایی پدید آورد تا شاید راه یابید). در مجمع البیان آمده است: «مَيْد» کج‌شدن به راست و چپ و همان اضطراب و لرزش است؛ گفته می‌شود: «مٰادَ يَمِيدُ مَيْداً» (مضطرب شد و لرزید). پایان سخن مجمع البیان.

و این سخن او: « أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ » یعنی از آن رو که خوش نمی‌دارد شما را بلرزاند («كَرَاهَةَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ») یا برای آنکه شما را نلرزاند («أَنْ لٰا تَمِيدَ بِكُمْ»). مقصود این است که خداوند بر زمین کوه‌هایی استوار نهاد تا نلرزد و به راست و چپ کج نشود و در نتیجه نظام زندگی‌تان تباه نگردد.

و این سخن او: « وَ أَنْهٰاراً » یعنی و در زمین رودهایی قرار داد که آب را روان می‌سازند و آن را به سوی کشتزارها و باغ‌هایتان می‌برند و شما و حیوانات اهلی‌تان را سیراب می‌کنند.

و این سخن او: « وَ سُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » معطوف است بر تعبیر « وَ أَنْهٰاراً »؛ یعنی و راه‌هایی قرار داد تا هدایت و راه‌یافتنی که از شما امید می‌رود تحقق یابد. راه‌ها دو دسته‌اند: برخی طبیعی‌اند، و آن مسافت‌های واقع میان دو نقطه از زمین است که یکی را به دیگری پیوند می‌دهد، بی‌آنکه میانشان مانع و حائلی جدایی بیندازد، مانند دشت هموار میان دو کوه؛ و برخی ساختگی‌اند، و آن راه‌هایی است که با رفت‌وآمد رهگذران و بر اثر جای پای آنان پدید می‌آید، یا اینکه انسان خود آن‌ها را می‌سازد.

ظاهرِ سیاق آیه عمومیتِ راه‌ها برای هر دو قسم است؛ و هیچ اشکالی ندارد آنچه را انسان پدید می‌آورد به آفرینش و جعل خدای متعال نسبت دهیم، همان‌طور که رودها و نشانه‌ها را با آنکه بیشترشان ساختهٔ دست انسان است، به جعل خدای متعال نسبت داده است، و همان‌گونه که آنچه را انسان از بت‌ها و جز آن ساخته است، در این سخن خود به آفرینش الهی نسبت داده است: «وَ اللّٰهُ خَلَقَكُمْ وَ مٰا تَعْمَلُونَ» (صافات: ۹۶؛ و خدا شما و آنچه را می‌سازید آفریده است).

چراکه این امور هر چه باشند، از آثارِ پدیدآورده‌های خدای متعال‌اند، و پدیدآوردنِ چیزی که دارای اثر است، به نوعی پدیدآوردنِ اثر آن نیز به شمار می‌رود، هرچند آفرینشی مستقیم و بدون واسطه نباشد.