تفسیر آیهٔ ۱۴ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَهً تَلْبَسُونَهٰا » (و اوست که دریا را رام کرد تا از آن گوشتی تازه بخورید و از آن زینتی بیرون آورید که آن را می‌پوشید...) تا پایان آیه. این بخش دیگری از نعمت‌های الهی است، یعنی نعمت‌های دریا، کوه‌ها، رودها، راه‌ها و نشانه‌ها؛ در حالی که بخش پیش از آن دربردارندهٔ نعمت‌های خشکی و دشت، مانند درختان، میوه‌ها و مانند آن‌ها بود. از همین رو فرمود: « وَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ » (و اوست که رام کرد) و نفرمود: «وَ سَخَّرَ» (و رام کرد...).

واژهٔ «طَرِيّ» بر وزن فَعِیل از «طَراوَت» است و چنان‌که در مفردات آمده، به معنای تر و تازه از هر چیزی است. «مَخْر» نیز شکافتن آب به راست و چپ است؛ در مجمع البیان آمده است: گفته می‌شود: «مَخَرَتِ السَّفِينَةُ تَمْخُرُ مَخْراً فَهِيَ مٰاخِرَةٌ» (کشتی آب را شکافت و می‌شکافد، شکافتنی، پس آن کشتی شکافنده است)؛ و «مَخْرُ الْأَرْضِ» نیز شکافتن زمین برای کشاورزی است. مقصود از خوردن گوشت تازه از دریا، خوردن گوشت ماهیان صیدشده از آن است؛ و مراد از بیرون‌آوردن زیوری که می‌پوشید، چیزهایی مانند مروارید و مرجان است که با غواصی از دریا استخراج می‌شود و زنان خود را بدان‌ها می‌آرایند و زینت می‌کنند.

و این سخن خدای متعال: « وَ تَرَي الْفُلْكَ مَوٰاخِرَ فِيهِ » یعنی کشتی‌ها را مشاهده می‌کنی که آب آن را به راست و چپ می‌شکافند. شاید تعبیر « وَ تَرَي » (و می‌بینی) از خطاب‌های عمومی باشد که مخاطبِ خاصی در آن قصد نشده است؛ این شیوه در کلام بسیار به کار می‌رود و معنایش این است که هر بیننده‌ای آن را می‌بیند و هر کس که توانِ دیدن دارد تماشایش می‌کند؛ بنابراین، از قبیل التفات (تغییر لحن کلام) از خطاب جمعِ پیشین به خطاب مفرد نیست.

و این سخن او: « وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » یعنی و تا با سوار شدن بر دریا و به حرکت درآوردن کشتی‌ها در آن، بخشی از روزی‌اش را بجویید. این جمله بر محذوفی عطف شده و تقدیرش چنین است: «و کشتی‌ها را می‌بینی که در آن آب را می‌شکافند تا بدین وسیله به چنین و چنان دست یابید و تا از فضل او روزی بجویید». این شیوه در کلام خدای متعال نظایر فراوانی دارد.

و این سخن او: « وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » بدین معناست که از جمله هدف‌ها در رام‌کردن دریا و به جریان انداختن کشتی‌ها، در آن، شکرگزاری شما به درگاه اوست که از شما امید می‌رود؛ چراکه این بخشش، از فزونی‌بخشیدن خدای متعال در نعمت است. او با نعمت‌هایی که در خشکی به شما ارزانی داشت، شما را از اینکه با غواصی و روان‌ساختن کشتی‌ها و جز آن در دریا دست به کار شوید بی‌نیاز کرده بود، ولی با رام‌کردن دریا برای شما نعمتی افزود تا شاید او را بر این نعمت افزون شکر گزارید؛ زیرا انسان در امور ضروری کمتر متوجه می‌شود که آن‌ها نعمتی بخشیده‌شده از سوی پروردگار سبحان است و اگر می‌خواست آن را قطع می‌کرد، در حالی که نعمت‌های افزونِ سودمند به این توجه و پی‌بردن نزدیک‌تر است.