تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ رعد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ كَذٰلِكَ أَنْزَلْنٰاهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَكَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ » (و این‌گونه آن را داوری و فرمانی به زبان عربی نازل کردیم، و اگر پس از دانشی که به سویت آمده از هوس‌های آنان پیروی کنی، در برابر خدا هیچ یاور و نگهدارنده‌ای نخواهی داشت). اشاره با واژهٔ « كَذٰلِكَ » (این‌گونه) به همان «کتابی» است که در آیهٔ پیشین یاد شد؛ یعنی جنسِ کتابی که بر پیامبران گذشته همچون تورات و انجیل فرود آمده است.

و مقصود از «حُکم»، همان قضاوت، داوری و فرمانِ قاطع است؛ زیرا شأن کتابِ آسمانی که دربردارندهٔ شریعت است همین است، چنان‌که می‌فرماید: « وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتٰابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النّٰاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ» (بقره: ۲۱۳؛ و با آنان کتاب را به حق نازل کرد تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند داوری کند). پس کتاب از جهتی حکم الهی است و از جهتی دیگر داورِ میان مردم؛ بنابراین مراد از حکم همین است، نه «حکمت» آن‌چنان‌که برخی گفته‌اند.

و سخن خداوند: « عَرَبِيًّا » صفت برای «حُکم» و اشاره به این است که کتاب به زبان عربی است و آن زبانِ پیامبر (ص) است، بر اساس همان سنت الهی که پیش‌تر نیز میان بندگانش جریان داشته است؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ» (ابراهیم: ۴؛ و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر به زبان قومش). و این نکته — همان‌طور که پوشیده نیست — شاهدی است بر اینکه یادشدگان در آیهٔ پیشین، یهود و نصاری هستند و این آیات به کار و حالِ آنان پرداخته است، همان‌گونه که آیات پیش از آن به وضع و حالِ مشرکان می‌پرداخت.

بر این اساس، مقصود از کلام الهی: « وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ » (و اگر از هوس‌های آنان پیروی کنی...) و ادامهٔ آن، نهی از پیرویِ خواسته‌ها و هوس‌های اهل کتاب است. در قرآن از این موضوع بسیار یاد شده است؛ مهم‌ترینِ آن‌ها این بود که اهل کتاب همانند مشرکان، از پیامبر (ص) معجزه‌ای جز قرآن مطالبه می‌کردند، و طمع داشتند که پیامبر از احکام موجود نزد خودشان پیروی کند، چرا که نسخ احکام (برداشته شدن حکمی پیشین با حکمی جدید) را ناممکن می‌دانستند؛ و این دو موضوع، به‌ویژه اولیِ آن‌ها، محور اصلیِ مباحثی است که این آیات بدان می‌پردازند.

معنای آیه چنین است: همان‌گونه که بر اهل کتابْ کتابشان را نازل کردیم، این قرآن را نیز به زبان خودت بر تو فرو فرستادیم، در حالی که دربردارندهٔ حکم و داوری است (یا میان مردم داوری می‌کند). و اگر از هوس‌های اهل کتاب پیروی کنی و آرزو کنی معجزه‌ای غیر از قرآن بر تو فرود آید—همان‌طور که آنان پیشنهاد می‌کنند—یا با آنان سازش کنی و به پیروی از بخشی از احکام منسوخ یا تحریف‌شده‌شان گرایش یابی، تو را مجازات خواهیم کرد؛ و در برابر خدا هیچ سرپرستی نخواهی داشت که کارهایت را بر عهده گیرد و هیچ نگه‌دارنده‌ای که تو را از عذاب او حفظ کند. بنابراین، خطاب متوجه پیامبر (ص) است و مقصود نیز خود اوست، نه امت پیامبر، آن‌گونه که برخی پنداشته‌اند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۶ تا ۴۲ با هم

این آیات، متمم آیات گذشته است و سخن مشرکان را پی می‌گیرد که می‌گفتند: « لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَهٌ مِنْ رَبِّهِ » (چرا معجزه‌ای از سوی پروردگارش بر او فرود نیامده است؟). ادامه در متن کامل