تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ رعد

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « جَنّٰاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّيّٰاتِهِمْ » (بهشت‌های عدنی که در آن وارد می‌شوند، و هر کس از پدران، همسران و فرزندانشان که شایسته باشد نیز وارد می‌شود). «عَدْن» به معنای استقرار و ماندگاری است؛ گفته می‌شود: «عدن بمکان کذا» هنگامی که در آن مکان استقرار یابد، و واژهٔ «مَعدِن» نیز از همین ریشه به معنای جایگاه استقرار گوهرهای زمینی است؛ و «جَنَّاتُ عَدْنٍ» یعنی باغ‌هایی با نوعی استقرار که در آن جاودانگی و سلامت و امنیت از هر جهت برقرار است.

و عبارت «جَنّٰاتُ عَدْنٍ» تا آخر آیه، بدل یا عطف بیان است از سخن پروردگار: « عُقْبَي الدّٰارِ »؛ یعنی فرجام ستودهٔ این سرا، همان بهشت‌های ماندگار و جاودانگی است؛ بنابراین، زندگی این دنیا بر پایهٔ سرشتی که خداوند بر آن مقرر کرده است، تنها یک زندگی پیوسته است که آغازش رنج و آزمایش، و پایانش آسایش، نعمت و سلامت است. و این وعده همان است که خدای متعال وفای خود به آن را از زبان اهل بهشت بازگو می‌کند و می‌فرماید: «وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّهِ حَيْثُ نَشٰاءُ» (زمر: ۷۴) (و گفتند: ستایش خدایی را که وعده‌اش را برای ما محقق ساخت و این سرزمین را به ما میراث داد که در هر جای بهشت بخواهیم منزل می‌گزینیم).

و این آیه - چنان‌که دانستی - همتای سخن اوست که فرمود: « يَصِلُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ » (آنچه را خدا به پیوستنش فرمان داده پیوند می‌دهند)؛ و بیانی است از فرجام این حقی که آن را گرفتند و بدان عمل کردند، و نیز مژده‌ای است برای آنان که با خویشاوندان و بستگان شایستهٔ خود از پدران، مادران، فرزندان، برادران، خواهران و دیگران همراه خواهند بود. و سخن پروردگار: « آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّيّٰاتِهِمْ » (پدرانشان و همسرانشان و فرزندانشان) همهٔ این افراد را در بر می‌گیرد؛ چرا که مادران، همسرانِ پدران هستند، و برادران، خواهران، عموها، دایی‌ها و فرزندانشان نیز فرزندان و نسل پدرانند؛ و از آنجا که پدران و نیاکان وارد بهشت می‌شوند، همسران و فرزندانشان نیز همراه آنان خواهند بود؛ از این رو در آیه کوتاه‌گوییِ لطیفی به کار رفته است.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور» دربارهٔ سخن خدای متعال: « جَنّٰاتُ عَدْنٍ » (رعد: ۲۳؛ بهشت‌های جاودان) آمده است: ابن‌مردویه از علی (ع) روایت کرده که فرمود: پیامبر خدا (ص) فرمود: «جَنَّةُ عَدْنٍ قَضِيبٌ غَرَسَهُ اللَّهُ بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ: كُنْ فَكَانَ» (بهشت عدن، نهالی است که خداوند با دستِ [قدرتِ] خود آن را نشاند، سپس به آن فرمود: باش! پس پدید آمد).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲ تا ۲۴ با هم

پس اینان عاقبتِ نیکوی آن سرای را دارند که همان بهشت است؛ به آن وارد می‌شوند و پاداش کارهای نیکِ یادشده‌شان در آنجا به سوی آن‌ها بازمی‌تابد. بنابراین در آنجا با شایستگانی از پدران، همسران و فرزندانشان هم‌نشین می‌گردند، همان‌گونه که در دنیا صلهٔ رحم به‌جا آوردند؛ و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد می‌شوند و به پاس شکیبایی‌شان به آنان درود می‌فرستند، همان‌طور که در دنیا درهای عبادت‌ها و طاعت‌های گوناگون را گشودند؛ پس این است اثر حق.

تفسیر آیه‌های ۲۳ و ۲۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الْمَلاٰئِكَهُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بٰابٍ سَلاٰمٌ عَلَيْكُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَي الدّٰارِ » (و فرشتگان از هر دری بر آنان درمی‌آیند [که:] «سلام بر شما به پاس آنچه شکیبایی ورزیدید؛ پس چه نیکوست سرانجام آن سرای!»). و این فرجام کارهای شایستهٔ آنان است که در هر بابی از درهای زندگی، با شکیبایی بر طاعت، پرهیز از گناه و شکیبایی هنگام مصیبت همراه با خشیت و ترس از خدا، بر آن مداومت داشتند.