تفسیر آیهٔ ۷۵ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ إِبْرٰاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوّٰاهٌ مُنِيبٌ » (به‌راستی که ابراهیم بسیار بردبار، پر از سوز و ناله، و همواره بازگشت‌کننده به درگاه خداست).
«حَلیم» کسی است که در کیفر و انتقام شتاب نمی‌ورزد؛ «أَوّاه» کسی است که از بدی‌ها و ناگواری‌هایی که به او می‌رسد یا می‌بیند، فراوان آه و اندوه سر می‌دهد؛ و «مُنیب» از ریشهٔ «إنابه» به معنای بازگشت است، و مرادْ بازگشت در هر کاری به‌سوی خداست.

این آیه برای بیان علّتِ این سخن در آیهٔ پیشین آورده شده که فرمود: « يُجٰادِلُنٰا فِي قَوْمِ لُوطٍ » (دربارهٔ قوم لوط با ما مجادله می‌کرد)؛ و در آن، ستایشی بسیار رسا از ابراهیم (ع) است و بیان این نکته که او تنها از آن رو دربارهٔ آنان مجادله می‌کرد که انسانی بردبار بود و در فرود آمدن عذاب بر ستمکاران شتاب به خرج نمی‌داد، به این امید که توفیق الهی نصیبشان شود و راه صلاح و استقامت در پیش گیرند. او از گمراهی مردم و فرود آمدن هلاکت بر آنان بسیار متأثر می‌شد و برای نجاتشان به درگاه خدا روی می‌آورد؛ نه اینکه آن حضرت (ع) عذاب ستمکاران را خوش نداشته باشد و از آنان به سبب ستمکاری‌شان جانبداری کند؛ حاشا که او چنین باشد!

بحث روایی

و در همان کتاب [تفسیر عیاشی]، از زراره، حُمران و محمد بن مسلم از امام باقر (ع) و از عبدالرحمان از امام صادق (ع) دربارهٔ کلام خدا: « إِنَّ إِبْرٰاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوّٰاهٌ مُنِيبٌ » (همانا ابراهیم بسیار بردبار، دلسوز و اهل نیایش، و بازگشت‌کننده به سوی خداست) روایت شده است که فرمود: [اوّاه یعنی] بسیار اهل دعا بود.

می‌گویم: در کتاب «کافی» نیز مانند آن از زراره از امام باقر (ع) روایت شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۷۶ با هم

می‌گویم: این سخن که: «لا أعلم هذا القول إلا و هو يستبقيهم» (من این سخن را جز برای زنده نگه‌داشتن و طلبِ بقای آنان نمی‌دانم)، از این کلام که خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ إِبْرٰاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوّٰاهٌ مُنِيبٌ » (همانا ابراهیم بسیار بردبار، دلسوز و بازگشت‌کننده به سوی خدا بود؛ هود: ۷۵) نیز قابل استفاده است؛ زیرا این ویژگی‌ها با اینکه هدفِ او زنده نگه‌داشتنِ آن قوم باشد مناسب‌تر است، نه فقط نجات لوط پیامبر. افزون بر این، این سخن که: « يُجٰادِلُنٰا فِي قَوْمِ لُوطٍ » (دربارهٔ قوم لوط با ما مجادله می‌کرد؛ هود: ۷۴) و این سخن که: « إِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذٰابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ » (بی‌گمان عذابی بازگشت‌ناپذیر به سراغشان می‌آید؛ هود: ۷۶) نیز تنها با تلاش برای زنده نگه‌داشتنِ آن قوم همخوانی دارد.

تفسیر آیه‌های ۶۹ تا ۷۶ با هم

می‌گویم: این روایت — چنان‌که می‌بینی — ماجرای بشارت را به دو داستان تقسیم می‌کند: بشارت به ولادت اسماعیل، و بشارت به ولادت اسحاق که سال‌ها پس از اسماعیل به دنیا آمد. ادامه در متن کامل

اما آیات سورهٔ حجر فی‌نفسه این احتمال را دارد که بر بشارت به اسماعیل حمل شود؛ و آیات سورهٔ ذاریات نیز این احتمال را دارد که از رخدادهای پس از هلاکت قوم لوط سخن بگوید و بشارت به اسحاق و یعقوب در همان هنگام رخ داده باشد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۷۴ تا ۷۶ با هم

اما آیات سورهٔ هود صراحتاً دربارهٔ بشارت به اسحاق و یعقوب است؛ ولی آنچه در ذیل آن آمده، یعنی سخن خدا: « يُجٰادِلُنٰا فِي قَوْمِ لُوطٍ إِنَّ إِبْرٰاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوّٰاهٌ مُنِيبٌ » (دربارهٔ قوم لوط با ما مجادله می‌کرد؛ چراکه ابراهیم بردبار، بسیار دلسوز و بازگشت‌کننده به سوی خدا بود) تا پایان آیات، سازگار با پس از هلاکت قوم لوط نیست و بر آن منطبق نمی‌شود؛ گرچه فراز آغازین آن یعنی: « إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِليٰ قَوْمِ لُوطٍ » (ما به‌سوی قوم لوط فرستاده شده‌ایم) به‌تنهایی مانع از حمل بر پس از هلاکت نیست، و همچنین جملهٔ « إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّكَ » (فرمان پروردگارت فرارسیده است)، اگر قیدها و قرینه‌های پیرامون کلام نبود، مانعی نداشت.

تفسیر آیه‌های ۶۹ تا ۷۶ با هم

به‌طور خلاصه، مفاد آیات در سورهٔ هود این است که بشارت به اسحاق پیش از هلاکت قوم لوط واقع شد و مجادلهٔ ابراهیم (ع) در همان هنگام رخ داد. ادامه در متن کامل

حاصل آن‌که دربرداشتنِ بشارت به اسحاق و مجادلهٔ ابراهیم (ع) در آیات سورهٔ هود — که ظاهر در وقوع آن پیش از هلاکت قوم لوط است — اقتضا می‌کند بشارتِ ذکرشده در هر سه سورهٔ هود، حجر و ذاریات، یک داستان واحد باشد و آن، داستان بشارت به اسحاق پیش از وقوع عذاب است؛ و این نکته، روایت مزبور را به‌شدت سست و بی‌اعتبار می‌سازد. ادامه در متن کامل