تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ همزه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خدای متعال که فرمود: « يَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ »، یعنی می‌پندارد ثروتش او را در دنیا جاودانه خواهد کرد و مرگ و نابودی را از او دور می‌سازد؛ پس در اینجا به قرینهٔ فعل مضارع « يَحْسَبُ » (می‌پندارد)، از فعل ماضی معنای آینده اراده شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲ و ۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِي جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ يَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ » (همان که مالی گرد آورد و آن را پی‌درپی برشمرد، می‌پندارد که مالش او را جاودانه ساخته است). این سخن، بیان و توضیحی برای «همزه لمزه» است. نکره آمدنِ «مٰالاً» (مالی ناچیز) برای تحقیر و کوچک شمردن آن است؛ زیرا مال هر اندازه هم که زیاد باشد، هیچ نیازی را به‌طور بنیادین از صاحبش برطرف نمی‌سازد، مگر همان اندازه‌ای که در نیازهای طبیعیِ خویش مصرف می‌کند؛ مانند لقمه‌غذایی که سیرش کند، جرعه‌آبی که سیرابش سازد و مانند آن. واژهٔ « عَدَّدَهُ » از ریشهٔ «عَدّ» به معنای شمردن و آمار گرفتن است؛ یعنی او به دلیل مال‌دوستی و شیفتگی شدید به گردآوری ثروت، مال را جمع می‌کند و پیوسته آن را می‌شمرد تا از فزونی آن لذت ببرد. برخی نیز گفته‌اند معنایش این است: آن را عُدّه و ذخیره‌ای برای پیشامدهای ناگوار روزگار قرار داد.

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۳ با هم

بنابراین، چنین انسانی به دلیل دل‌بستگی‌اش به زمین و دنیا، و فرورفتن در آرزوهای دراز، از مال دنیا به اندازه‌ای که نیازهای زندگی کوتاهش و ضروریات روزهای اندکش برطرف شود بسنده نمی‌کند، بلکه هر چه مالش بیشتر شود، بر حرص بی‌پایانش افزوده می‌گردد؛ به‌طوری‌که ظاهر حالش نشان می‌دهد باور دارد مال و ثروت او را جاودانه می‌کند. او به سبب میل غریزی‌اش به بقا، به گردآوری و شمردن پی‌درپی مال رو می‌آورد؛ و همین مالی که گرد آورده و شمرده، و این بی‌نیازی‌ای که در خود دیده، او را به سرکشی و برتری‌جویی بر دیگر مردم کشانده است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَيَطْغيٰ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنيٰ» (علق: ۷؛ بی‌گمان انسان سرکشی می‌کند، از اینکه خود را بی‌نیاز ببیند). این تکبر و تجاوزگری، عیب‌جویی و طعنه‌زدن (همز و لمز) را در او پدید می‌آورد.

از اینجا روشن می‌شود که جملهٔ « يَحْسَبُ أَنَّ مٰالَهُ أَخْلَدَهُ » به منزلهٔ دلیل و علّت برای « اَلَّذِي جَمَعَ مٰالاً وَ عَدَّدَهُ » است، و عبارت « اَلَّذِي جَمَعَ » تا پایان، به منزلهٔ دلیل و علّت برای سخن خدای متعال است که فرمود: « وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَهٍ لُمَزَهٍ ».