تفسیر آیهٔ ۳۳ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « كَذٰلِكَ حَقَّتْ كَلِمَهُ رَبِّكَ عَلَي الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ » (این‌گونه سخنِ [حتمیِ] پروردگارت بر کسانی که نافرمانی کردند محقق شد که آنان ایمان نمی‌آورند). ظاهر سیاق این است که آن سخنی که خدای پاک و منزه بر زیان نافرمانان بیان فرموده، همین است که آنان ایمان نمی‌آورند؛ یعنی خدای پاک و منزه حکمی حتمی بر ضد آنان رانده است مبنی بر اینکه نافرمانان — مادام که بر فسقِ خویش پایبندند — ایمان نمی‌آورند و هدایت الهی به سوی ایمان به آنان نمی‌رسد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ اللّٰهُ لاٰ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفٰاسِقِينَ» (و خدا مردم نافرمان را هدایت نمی‌کند؛ مائده: ۱۰۸).

بر این اساس، اشاره با واژهٔ « كَذٰلِكَ » (این‌گونه) به همان نتیجه‌ای است که از آیهٔ پیشین به دست آمد: اینکه مشرکان از حق بازگردانده شدند و از آن سرپیچی کردند، در نتیجه در گمراهی افتادند؛ چراکه بعد از حق، چیزی جز گمراهی نیست.

پس معنای سخن خداوند که: « كَذٰلِكَ حَقَّتْ كَلِمَهُ رَبِّكَ » (این‌گونه سخن پروردگارت محقق شد...) این است که کلمهٔ الهی و قضای حتمی‌ای که دربارهٔ نافرمانان رانده شده — یعنی اینکه ایمان نمی‌آورند — این‌گونه در خارج تحقق یافت، ثابت شد و مصداق عینی پیدا کرد؛ و آن اینکه آنان از حق بیرون رفتند و در گمراهی افتادند. به این معنا که ما بر هدایت نشدنِ نافرمانان و ایمان نیاوردنشان از سر ستم یا گزاف و بیهوده حکم نکرده‌ایم، بلکه تنها از آن رو چنین حکمی راندیم که آنان از حق بازگردانده شدند و نافرمانی کردند و در گمراهی افتادند، و میان این دو (حق و گمراهی) هیچ واسطه‌ای وجود ندارد؛ پس این نکته را دریاب.

در این آیه دلالتی هست بر اینکه امور بدیهی و احکام و قوانین روشنی که در جهانِ مشهود جریان دارند — مانند این سخن ما که «میان حق و باطل، و میان هدایت و گمراهی هیچ واسطه‌ای نیست» — گونه‌ای انتساب به قضای الهی دارند، و چنان نیست که در قلمرو و مُلکِ خدای متعال، از پیشِ خود و خودبه‌خود استوار باشند.

گاهی نیز برخی از مفسران گفته‌اند که مراد از «کلمه» در این آیه، همان کلمهٔ عذاب (حکم عذاب) است؛ و دربارهٔ این سخن پروردگار:

« أَنَّهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ » (اینکه ایمان نمی‌آورند)، آن را با در نظر گرفتن «لام» در تقدیر (به معنای «چونکه»)، در جایگاه بیان علت دانسته‌اند؛ و تقدیر سخن چنین است: همان‌گونه که این حجت بر آنان ثابت شد، کلمهٔ پروردگارت نیز بر نافرمانان محقق گشت که همان وعیدِ عذاب برای آنان است، و عذاب تنها از آن رو بر آنان حتمی شد که ایمان نمی‌آورند.

اما این سخن خالی از نادرستی نیست؛ چراکه وجه‌شبه (نقطهٔ اشتراک تشبیه) در آن روشن نیست و در هر دو طرف یکسان نمی‌باشد؛ زیرا حجت به ذاتِ خود بر آنان ثابت است، در حالی که ثبوت عذاب این‌گونه نیست، بلکه به سبب امر دیگری است و آن اینکه ایمان نمی‌آورند.