تفسیر آیهٔ ۳۴ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكٰائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ » (بگو: آیا از شریکان شما کسی هست که آفرینش را آغاز کند و سپس آن را بازگرداند؟) تا آخر آیه. این سخن، آموزش استدلال از جهت مبدأ و معاد است؛ زیرا کسی که هر چیزی را آغاز می‌کند و سپس بازمی‌گرداند، شایسته است که انسان او را بپرستد تا از روز دیدارش پروا کند، از عذاب دردناکش در امان بماند و در روز رستاخیز به پاداش بزرگش برسد.

و چون مشرکان—که مخاطب این استدلال بودند—به معاد باور نداشتند، خدای متعال به پیامبرش (ص) فرمان داد که خود عهده‌دار پاسخ به پرسش خویش شود و فرمود: « قُلِ اللّٰهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنّٰي تُؤْفَكُونَ » (بگو: خدا آفرینش را آغاز می‌کند و سپس آن را بازمی‌گرداند، پس چگونه [از حق] برگردانده می‌شوید؟)؛ یعنی تا چه زمانی از حق روی‌گردان می‌شوید؟

تکیه کردن آیه بر مسئلهٔ آغاز و بازگرداندنِ آفرینش در این استدلال، تکیه بر مقدمه‌ای نامعلوم و اثبات‌نشده نیست؛ زیرا خداوند در کلام خود از راه‌های گوناگون بر آن استدلال کرده است؛ مانند استدلال از راه لزوم داشتن هدف در فعل الهی، و از راه وجوب پاداش و کیفر اعمال بر اساس عدالت و جز این‌ها، و خدای پاک و منزه در نزدیک به ده جای کلامش، هرگونه شک و تردیدی را دربارهٔ برانگیخته شدن و رستاخیز نفی فرموده است.

این استدلال—همان‌گونه که پیش‌تر بدان اشاره شد—برهان عموم مؤمنانی است که خدای متعال را از ترس عذاب یا به امید پاداشی که در روز قیامت برایشان آماده شده است، عبادت می‌کنند.