تفسیر آیهٔ ۹۴ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ » (چون به سوی آنان بازگردید، برای شما عذر می‌آورند...) تا پایان آیه [توبه: ۹۴]. خطابِ جمع در این آیه متوجه پیامبر (ص) و همهٔ مؤمنان است. و فرمودهٔ او: « لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ » (هرگز شما را باور نخواهیم کرد)؛ یعنی بر پایهٔ این‌که فعلِ ایمان با حرف «لام» مانند «باء» متعدی شود، به این معناست که: عذرخواهیِ شما را هرگز باور نمی‌کنیم؛ یا بر پایهٔ این‌که «لام» برای فایده‌رساندن باشد، یعنی: شما را آن‌گونه که به سودتان باشد باور نخواهیم کرد. این جمله علّت است برای فرمودهٔ او: « لاٰ تَعْتَذِرُوا » (عذر نیاورید)، همان‌طور که عبارتِ « قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِكُمْ » (خداوند ما را از خبرهای شما آگاه ساخته است) نیز علّتی برای همین جمله است.

و معنای آیه چنین است: هنگامی که از جنگ به سوی منافقان بازگردید، نزد شما عذر می‌آورند. ای پیامبر، به آنان بگو: برای ما عذر نتراشید، زیرا ما هرگز در عذرهایی که می‌آورید شما را باور نخواهیم کرد؛ چرا که خداوند ما را از پاره‌ای خبرهایتان آگاه کرده که با آن، نفاق و دروغ‌گویی‌تان در عذرخواهی آشکار می‌گردد. و به‌زودی عمل شما آشکار شدنی شهودی برای خدا و رسولش خواهد داشت، سپس در روز قیامت به سوی خدایی که دانای نهان و آشکار است بازگردانده می‌شوید و او شما را از حقایق و باطنِ اعمالتان باخبر می‌سازد.

و در توضیح فرمودهٔ او: « وَ سَيَرَي اللّٰهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ » تا آخر آیه، سخنی هست که به‌زودی از نظرتان خواهد گذشت.

بحث روایی

و در کتاب «معانی الأخبار» به اسناد خود از ثعلبه، از یکی از اصحاب ما، از امام صادق (ع) روایت شده که دربارهٔ سخن خدای عزوجل: « عٰالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهٰادَهِ » (دانای نهان و آشکار) فرمود: «غیب، آن چیزی است که هنوز نبوده، و شهادت، آن چیزی است که تحقق یافته است».

می‌گویم: این بیان از باب نشان دادن برخی از مصادیق است، در حالی که واژه [غیب و شهادت] گسترده‌تر و عام‌تر است.