تفسیر آیهٔ ۵۰ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَهٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَهٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ » (اگر نیکی و پیشامد خوشی به تو رسد، ناخشنودشان می‌کند و اگر پیشامد ناگواری به تو رسد، می‌گویند: ما کارمان را از پیش در دست گرفتیم). مراد از «حسنه» و «سیئه» (که در این آیه به جای سیئه کلمه‌ی مصیبت آمده)، به قرینه‌ی سیاق، پیامدهایی است که جنگ‌ها و نبردها برای رزمندگان در پی دارد؛ یعنی نیکیِ پیروزی، غلبه، غنیمت و اسیر گرفتن، و گزندِ کشته‌شدن، مجروح‌گشتن و شکست‌خوردن.

و این سخن که: « يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ » (می‌گویند: ما کار خود را از پیش سامان دادیم)، کنایه از پرهیز از شر و گزند پیش از فرارسیدن آن است؛ گویی کارشان از دستشان خارج بود و آنان آن را در چنگ گرفتند و مهار کردند و بر آن مسلط شدند، و نگذاشتند تباه و نابود شود.

بنابراین معنای آیه چنین است: میل و خواسته‌ی این منافقان علیه توست؛ اگر در این مسیرت غنیمت و پیروزی به دست آوری، این امر آنان را ناخوشایند می‌آید، و اگر کشته شوی یا زخم برداری یا هر مصیبت دیگری به تو برسد، می‌گویند ما از پیش از گزند دوری گزیدیم، و شادمان روی برمی‌گردانند.

بحث روایی

در تفسیر قمی، از ابوالجارود از امام باقر (ع) روایت شده است که دربارهٔ این فرمودهٔ خدای متعال: « إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَهٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَهٌ » (اگر نیکی به تو رسد، آنان را ناخوشایند می‌سازد و اگر مصیبتی به تو رسد...) تا آخر آیه، فرمود: نیکی همان غنیمت و تندرستی است، و مصیبت همان بلا و سختی است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن ابی‌حاتم از جابر بن عبدالله روایت کرده است که گفت: منافقانی که در مدینه برجای مانده بودند، شروع کردند به پخش خبرهای ناگوار دربارهٔ پیامبر (ص) و می‌گفتند: محمد و یارانش در سفرشان به رنج و سختی افتاده و هلاک شده‌اند؛ سپس خبر دروغ‌بودنِ سخنشان و سلامت پیامبر (ص) و یارانش به گوش آنان رسید و این خبر آنان را ناراحت کرد؛ پس خدای متعال این آیه را نازل فرمود: « إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَهٌ تَسُؤْهُمْ » (اگر نیکی به تو رسد، آنان را ناخوشایند می‌سازد...) تا آخر آیه.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۰ تا ۵۲ با هم

در آیهٔ نخست، رسیدنِ نیکی و گزند تنها به پیامبر (ص) نسبت داده شده است، اما در مقام پاسخ در آیهٔ دوم و سوم، رسیدنِ آن دو به پیامبر و مؤمنان با هم نسبت داده شده است؛ زیرا مؤمنان همواره همراه ایشان بودند و در هر نیکی یا گزندی که به آن حضرت می‌رسید، با وی شریک بودند.