تفسیر آیهٔ ۴۸ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَهَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتّٰي جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ كٰارِهُونَ » (سوگند که پیش از این نیز در پی فتنه‌انگیزی بودند و کارها را بر تو وارونه ساختند تا آنکه حق آمد و امر خدا آشکار شد، در حالی که آنان ناخشنود بودند)؛ یعنی سوگند می‌خورم که آنان پیش از این جنگ — یعنی جنگ تبوک — نیز خواهان گرفتاری و دودستگی و پراکندگی جماعت مؤمنان بودند، همان‌گونه که در جنگ احد رخ داد؛ آن‌گاه که عبدالله بن اُبَیّ بن سلول با یک‌سوم سپاه بازگشت و پیامبر (ص) را تنها گذاشت. و با فراخواندن مردم به مخالفت، تحریک آنان به نافرمانی، دلسردکردن و بازداشتنشان از جهاد، و شوراندن یهودیان و مشرکان، کارها را برای تو دگرگون و وارونه کردند، برای جنگ با مؤمنان و جاسوسی و کارهایی مانند این؛ تا آنکه حق — یعنی همان حقی که پیروی از آن واجب است — فرا رسید و امر خدا — یعنی آنچه او از دین اراده کرده است — پیروز و آشکار شد، در حالی که آنان همهٔ این‌ها را ناخوش می‌داشتند.

این آیه با آوردن نمونه‌های گذشته بر درستی آیهٔ پیشین شاهد می‌آورد، همان‌گونه که برای اثبات یک امر به مانند آن استدلال می‌شود. و اینکه در اینجا خطاب به‌ویژه متوجه پیامبر (ص) شده است، پس از آنکه در آیهٔ پیشین عمومی بود، به این دلیل است که این موضوع به پیامبر (ص) اختصاص دارد؛ یعنی وارونه‌ساختن کارها بر ضد ایشان؛ برخلاف آیهٔ پیشین که در آن سخن از بیرون‌آمدنِ منافقان در میان عموم مردم بود.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌اسحاق و ابن‌منذر از حسن بصری روایت کرده‌اند که گفت: عبدالله بن اُبَیّ، عبدالله بن نَبتَل و رفاعة بن زید بن تابوت از بزرگان منافقان بودند و از کسانی به شمار می‌رفتند که علیه اسلام و مسلمانان نیرنگ می‌ورزیدند، و خداوند دربارهٔ آنان نازل فرمود: « لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَهَ مِنْ قَبْلُ-وَ قَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ » (به‌راستی که از پیش هم در پی فتنه‌انگیزی بودند و کارها را بر تو وارونه ساختند) تا آخر آیه.