تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مٰا زٰادُوكُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَكُمْ » (اگر همراه شما بیرون می‌آمدند، جز فساد و تباهی چیزی بر شما نمی‌افزودند و میان شما به‌سرعت [اسب‌دوانی] می‌کردند...) تا آخر آیه. «خَبال» همان فساد و تباهی و پریشانی رأی است؛ و «إیضاح» (ایضاع: شتاب‌ورزیدن در بدی) است؛ و «خِلال» یعنی میان و لابه‌لا؛ و «بَغْی» به معنای طلب‌کردن است؛ بنابراین معنای «یبغونکم الفتنة» چنان‌که گفته شده، این است که برای شما یا در میانتان فتنه می‌جویند؛ و «فتنه» همان محنت و بلا مانند تفرقه و اختلاف‌کلمه است، بر پایهٔ آن معنایی از فتنه که با آیه مناسب باشد؛ و «سَمّاع» کسی است که بسیار سریع پاسخ می‌دهد و پذیرا می‌شود (زودباور و حرف‌شنو است).

و این آیه برای بیان علتِ این سخن خداوند است که با منّت‌نهادن فرمود: « وَ لٰكِنْ كَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ » (ولی خداوند برانگیخته‌شدنشان را خوش نداشت، پس بازشان داشت)؛ و از همین رو این آیه بدون حرف عطف (به‌صورت جداگانه) آمده است، و معنایش آشکار است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۳ و ۴۷ با هم

نباید گمان کنی که اگر در آن روز با اجازه ندادنِ پیامبر به ماندن، نفاقشان آشکار و مخالفتشان پدیدار می‌شد، مردم از فتنه‌انگیزی و تفرقه‌افکنیِ آنان آسوده می‌شدند، به این دلیل که اسلام در آن روز — یعنی روز حرکت پیامبر(ص) به سوی غزوهٔ تبوک — دارای شوکت و قدرت بود و پیامبر(ص) نفوذ کلام داشت.

زیرا اسلام در آن روزگار تنها در چشمِ غیرمسلمانان قدرت و هیبت داشت؛ بیگانگان از شوکت آن بیمناک بودند، شمارِ انبوه مسلمانان در نظرشان بزرگ می‌نمود و از تیزی شمشیرهایشان می‌ترسیدند. اما خود مسلمانان در درون جامعه و در میان خویش، هنوز از نفاق و بیماریِ دل‌ها پیراسته نشده بودند و یکپارچگی سخن و عزم و ارادهٔ استوار بر آنان حاکم نگشته بود؛ و گواه بر این مطلب، خودِ همین آیات و آیاتی است که تقریباً تا پایان سوره در پی آن آمده است.

آنان در روز احد نیز همین رفتار را از خود نشان داده بودند، در حالی که دشمن در عمق سرزمینشان به آنان هجوم آورده بود؛ با این حال یک‌سومِ سپاه اسلام از میدان نبرد برگشتند و هیچ پند و اصراری در آنان اثر نکرد، تا آنجا که گفتند: