تفسیر آیهٔ ۵۴ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيٰاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ » (همچون شیوهٔ خاندان فرعون و کسانی که پیش از آنان بودند؛ آیات پروردگارشان را تکذیب کردند، پس ما به کیفر گناهانشان هلاکشان ساختیم...) تا پایان آیه. این همانندسازیِ پیشین دوباره تکرار شده است، زیرا این فرض نیز با آنچه گذشت شباهت دارد؛ بنابراین، سخن پیشینِ « كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ » (مانند روش خاندان فرعون...)، همانندسازی برای این فرموده بود که: «ذٰلِكَ بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ لَيْسَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِيدِ » (این به سبب همان چیزی است که دست‌هایتان پیش فرستاده و این‌که خدا هرگز به بندگان ستم‌کار نیست)، همان‌گونه که عبارت دوم، یعنی « كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ -إلي قوله- وَ كُلٌّ كٰانُوا ظٰالِمِينَ » (مانند روش خاندان فرعون ــ تا آنجا که می‌فرماید: ــ و همگی ستمکار بودند)، همانندسازی است برای این کلام الهی که: « ذٰلِكَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَهً » (این بدان سبب است که خدا هرگز نعمتی را دگرگون نمی‌سازد...).

با این تفاوت که در مقایسهٔ دوم نوعی التفات (تغییر لحن و زاویهٔ سخن) در عبارت « فَأَهْلَكْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ » (آنان را به سبب گناهانشان هلاک کردیم) وجود دارد؛ در حالی که در مقایسهٔ نخست، در برابر آن، عبارت « فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ » (خدا آنان را به سبب گناهانشان گرفتار ساخت) بدون التفات آمده بود. شاید علتش این باشد که مقایسهٔ دوم پس از این بیان آمد که خداوند افاضه‌کنندهٔ نعمت‌ها بر بندگان خویش است و آن را دگرگون نمی‌کند مگر آنکه خودشان آنچه را در جان‌هایشان است تغییر دهند. این شأن پروردگار نسبت به بندگانش، اقتضا می‌کرد که این گروه بندگانی به شمار آیند که در مسیر بندگی پروردگارشان حرکت نمی‌کنند. به همین سبب، بخشی از سیاق مقایسه را تغییر داد و در دومی فرمود: « كَذَّبُوا بِآيٰاتِ رَبِّهِمْ » (آیات پروردگارشان را تکذیب کردند)، در حالی که در مقایسهٔ نخست در برابر آن فرموده بود: « كَفَرُوا بِآيٰاتِ اللّٰهِ » (به آیات خدا کفر ورزیدند). از این رو در اینجا از غیبت به متکلم مع‌الغیر (اول‌شخص جمع) التفات کرد و فرمود: « فَأَهْلَكْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ » تا دلالت کند بر اینکه خدای پاک و منزه همان پروردگارشان است و همو هلاک‌کننده‌شان به شمار می‌رود. به کار گرفتن صیغهٔ متکلم مع‌الغیر برای دلالت بر عظمت شأن و جلالت مقام اوست، و نیز بر اینکه او واسطه‌ها و کارگزارانی دارد که به فرمانش عمل می‌کنند و بر پایهٔ مشیت او پیش می‌روند.

و در سخن خود: « وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ » (و فرعونیان را غرق کردیم)، مفعول را آشکار ساخت و نفرمود: «و أغرقناهم» (و غرقشان کردیم)، تا از اشتباه ناشی از بازگشت ضمیر به فرعونیان و همهٔ پیشینیانِ آنان پیشگیری شود.

و خدای متعال می‌فرماید: « وَ كُلٌّ كٰانُوا ظٰالِمِينَ » (و همگی ستمکار بودند)؛ یعنی تمام کسانی که عذاب الهی گریبانشان را گرفت، از کافران قریش و فرعونیان و پیشینیانِ آنان، در حق خدا ستمکار بودند.

و در این آیه روشنگری شده است که خدای پاک و منزه هرگز کسی را به مجازات سخت خود گرفتار نمی‌کند و نعمتش را بر کسی به نقمت و عذاب تبدیل نمی‌سازد، مگر هنگامی که او ستمکاری باشد که با کفر ورزیدن به آیات الهی، نعمت خدا را به نقمت تبدیل کند؛ بنابراین، او هیچ‌کس را به عذاب خویش مجازات نمی‌کند مگر آنکه سزاوارش باشد.