تفسیر آیهٔ ۱۰ سورهٔ نازعات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحٰافِرَهِ » (می‌گویند: آیا ما به حالت نخستین بازگردانده می‌شویم؟)؛ این جمله، گزارش و بازگویی سخنِ آنان در دنیاست که از روی بعید دانستنِ وقوعِ رستاخیز و جزا می‌گفتند، و اشاره دارد به اینکه این کسانی که در روز قیامت دل‌هایشان لرزان و دیدگانشان فرو افتاده است، همان کسانی هستند که در دنیا رستاخیز را انکار می‌کردند و چنین سخنانی می‌گفتند.

«حافره»—بنا بر آنچه گفته شده—آغاز و ابتدای هر چیز است، و پرسش در آیه برای انکار از روی بعید شمردن است؛ معنای آیه این است که اینان می‌گویند: آیا ما پس از مرگ به حالت نخستینِ خود که همان زندگی است بازگردانده می‌شویم؟

و گفته شده است: «حافره» به معنای «محفوره» (کَنده‌شده) و همان خاک قبر است، و معنا چنین است: «آیا ما پس از مرگمان زنده از قبرهایمان بازگردانده می‌شویم؟»، ولی این سخن چنان‌که می‌بینی [چندان استوار نیست].

و گفته شده است: آیه از اعتراف آنان به رستاخیز در روز قیامت خبر می‌دهد، و این سخن، گفتار آنان پس از زنده شدن است و پرسش برای شگفتی است؛ گویی هنگامی که برانگیخته شدند و آنچه را دیدند مشاهده کردند، از آنچه دیده‌اند شگفت‌زده می‌شوند، و از بازگردانده شدن به زندگی پس از مرگ پرسش می‌کنند.

و این معنای نیکویی است، اگر با ظاهر سیاق آیات ناسازگار نبود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰ و ۱۲ با هم

و در همان کتاب، دربارهٔ سخن او: « أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحٰافِرَهِ » (آیا ما به حالت نخستین بازگردانده می‌شویم؟) فرمود: «قالت قريش: أ نرجع بعد الموت؟» (قریش گفتند: آیا ما پس از مرگ بازمی‌گردیم؟). و در همان کتاب دربارهٔ سخن او: « تِلْكَ إِذاً كَرَّهٌ خٰاسِرَهٌ » (در این صورت این بازگشتی زیان‌بار است) فرمود: «قالوا هذه علي حد الاستهزاء» (این سخن را از روی ریشخند و تمسخر گفتند).

تفسیر آیه‌های ۱۰ و ۱۴ با هم

و در همان کتاب، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) آمده است که دربارهٔ سخن او: « أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحٰافِرَهِ » (آیا ما به حالت نخستین بازگردانده می‌شویم؟) می‌فرماید: «في الخلق الجديد»؛ یعنی در آفرینش نو؛ و اما دربارهٔ سخن او: « فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَهِ » (پس بناگاه آنان در زمینِ هموار حاضرند) [می‌فرماید]: «و الساهره الأرض-كانوا في القبور فلما سمعوا الزجره خرجوا من قبورهم-فاستووا علي الأرض»؛ و ساهره همان زمین است؛ آنان در گورها بودند و هنگامی که آن صیحه (بانگ تند رستاخیز) را شنیدند، از گورهایشان بیرون آمدند و بر روی زمین قرار گرفتند.