تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ نبا

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لاٰبِثِينَ فِيهٰا أَحْقٰاباً » (در حالی که روزگارانی دراز در آن درنگ می‌کنند). «أحقاب» به معنای زمان‌های بسیار و روزگاران طولانی و نامحدود است.

این واژه جمعی است که در مفرد آن اختلاف کرده‌اند: گفته شده مفرد آن «حُقْب» (به ضم و سپس سکون) یا «حُقُب» (با دو ضمه) است؛ و این کلمه در سخن خدای متعال نیز آمده است: «أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً» (کهف: ۶۰؛ یا روزگاری دراز راه بپویم). و نیز گفته شده مفردش «حَقْب» (به فتح و سپس سکون) است و مفردِ «حَقْب» هم «حِقْبَة» (به کسر و سپس سکون) می‌باشد. راغب می‌گوید: «حق این است که حِقبه، مدتی مبهم و نامعین از زمان است». پایان سخن او.

برخی، «حُقب» را به هشتاد سال یا هشتاد و چند سال تحدید کرده‌اند (اندازه زده‌اند)، و دیگران افزوده‌اند که هر سالِ آن ۳۶۰ روز است که هر روزش با هزار سال برابری می‌کند. از برخی نقل شده که حُقب چهل سال است و از دیگرانی که هفتاد هزار سال است و اندازه‌هایی دیگر از این دست؛ در حالی که هیچ دلیلی از کتاب خدا بر هیچ‌یک از این اندازه‌گذاری‌ها وجود ندارد و در لغت عرب نیز چیزی از آن‌ها به اثبات نرسیده است.

مفسران « أَحْقٰاباً » را در آیه به معنای حُقبی پس از حُقبی دیگر تفسیر کرده‌اند؛ بنابراین معنا چنین است: در حالی که طاغیان حقب‌ها را یکی پس از دیگری و بدون هیچ اندازه و پایانی در دوزخ سپری می‌کنند. از این رو آیه با آنچه قرآن بر خلود (جاودانگیِ) کافران در آتش تصریح کرده است هیچ منافاتی ندارد.

بحث روایی

و در همان کتاب دربارهٔ سخن خدا: « لاٰبِثِينَ فِيهٰا أَحْقٰاباً » (روزگارانی پیاپی در آن درنگ می‌کنند) آمده است: «احقاب» سال‌هاست، و «حُقب» یک سال؛ و شمارِ روزهای سال سیصد و شصت روز است و هر روز مانند هزار سال از آن سال‌هایی است که شما می‌شمارید.

و در کتاب «مجمع البیان»، نافع از ابن‌عمر روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمودند: «کسی که وارد آتش شود، از آن بیرون نمی‌آید مگر آنکه روزگارانی دراز (احقاباً) در آن درنگ کند؛ و هر حُقب شصت و چند سال است و سال سیصد و شصت روز، و هر روز مانند هزار سال از آن سال‌هایی است که می‌شمارید؛ پس هیچ‌کس نباید دل خوش کند به اینکه از آتش بیرون خواهد آمد.»

می‌گویم: این روایت در کتاب «الدر المنثور» نیز نقل شده است، و در آن به جای «شصت سال»، «هشتاد سال» آمده و تعبیر پایانی آن چنین است که ابن‌عمر گفت: «پس هیچ‌کس نباید دل خوش کند...» تا آخر روایت.

و همچنین روایت دیگری از پیامبر خدا (ص) آورده است که: «حُقب، چهل سال است.»

و در همان کتاب، عیاشی با سند خود از حُمران روایت کرده است که گفت: از امام باقر (ع) دربارهٔ این آیه پرسیدم؛ فرمودند: «این آیه دربارهٔ کسانی است که از آتش بیرون می‌آیند.» و مانند این روایت از اَحول نیز نقل شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

ظاهر آیه نشان می‌دهد که مراد از طاغیان، کافرانِ ستیزه‌جو هستند؛ و سخن خدای متعال در ادامهٔ آیات نیز مؤید همین معناست: « إِنَّهُمْ كٰانُوا لاٰ يَرْجُونَ حِسٰاباً وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا كِذّٰاباً » (چرا که آنان هرگز به هیچ حسابی امید [و باور] نداشتند و آیات ما را به سختی تکذیب کردند).

تفسیر آیه‌های ۲۳ و ۲۴ با هم

و گفته شده است که سخن خدای متعال: « لاٰ يَذُوقُونَ فِيهٰا » تا آخر، صفت برای « أَحْقٰاباً » است و معنا چنین می‌شود: در آنجا روزگارانی درنگ می‌کنند که دارای این ویژگی است؛ یعنی در آن دوران نه هیچ خنکی‌ای می‌چشند و نه نوشیدنی‌ای، مگر آبی جوشان و چرکاب؛ سپس تا بی‌نهایت در وضعیتی جز این خواهند بود.

و این سخن، توجیه زیبایی است اگر سیاق آیات با آن مساعدت می‌کرد.

تفسیر آیه‌های ۲۳ و ۳۰ با هم

و این آیه بی‌ظهور در این معنا نیست (به روشنی نشان می‌دهد) که مقصود از سخن پروردگار: « لاٰبِثِينَ فِيهٰا أَحْقٰاباً » (روزگارانی پی‌درپی در آن درنگ خواهند کرد)، جاودانگی در دوزخ است نه پایان‌پذیریِ عذاب.