تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ مزمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

پس اینکه فرمود: « إِنَّ نٰاشِئَهَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً »؛ واژهٔ «الناشئة» یا مصدری مانند عاقبت و عافیت به معنای نشأت یعنی پیدایش و تکوّن است، یا اسم فاعلی از نشأت که به موصوفِ خود اضافه شده است؛ در هر صورت، مراد از آن «شب» است و اطلاقِ عنوان حادثه (پدیدهٔ نوپدید) بر شب، همانند اطلاق آن بر سایر اجزای آفرینش است. و چه بسا گفته شده باشد که مقصود از آن، نمازِ در شب است. «وَطءِ زمین» نهادنِ پا بر آن است؛ و «أَشَدُّ وَطْئاً» کنایه از استوارتر بودنِ گام است، چرا که جان آدمی به سبب آسودگی از مشغله‌های روز صفا دارد و مکدر نیست. و گفته شده:

«وَطء» به معنای هماهنگی و موافقت دل با زبان است، و این معنا با قرائت « أَشَدُّ وَطْئاً » تأیید می‌شود؛ و مراد از «أَقْوَمُ قِيلاً» این است که سخن به سبب حضور قلب و خاموشیِ صداها، استوارتر و درست‌تر خواهد بود.

معنای آیه این است که پدیدهٔ شب — یا نماز در شب — در گام برداشتن استوارتر است (یا در هماهنگی دل با زبان قوی‌تر است) و سخن در آن استوارتر و درست‌تر است؛ زیرا خداوند شب را مایهٔ آرامش قرار داده است و این امر موجب دل کندنِ انسان از مشغله‌های معیشت به سوی درونِ خویش و آسودگیِ خاطر او می‌شود.

بحث روایی

و در کتاب «التهذیب»، به سند خود از هشام بن سالم، دربارهٔ این سخن خدای عزوجل از امام صادق (ع) روایت شده است:

« إِنَّ نٰاشِئَهَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً »؛ امام فرمود: «يعني بقوله:« وَ أَقْوَمُ قِيلاً »قيام الرجل عن فراشه يريد به الله عز و جل لا يريد به غيره»؛ مقصود خداوند از «وَ أَقْوَمُ قِيلاً»، برخاستنِ انسان از بستر خویش است، در حالی که از آن برخاستن تنها خدای عزوجل را اراده می‌کند و جز او را نمی‌خواهد.

می‌گویم: این روایت با دو سند دیگر نیز در «التهذیب» و «علل الشرائع» از هشام، از آن حضرت (ع) نقل شده است.

و در «مجمع البیان»، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « إِنَّ نٰاشِئَهَ اللَّيْلِ » تا پایان آیه، چنین نقل شده است:

آنچه از امام باقر و امام صادق (ع) روایت شده این است که هر دو فرمودند: «هي القيام في آخر الليل»؛ مقصود [از ناشئه]، برخاستن در پایان شب است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌منذر از حسین بن علی (ع) روایت کرده است که دیده شد میان مغرب و عشا نماز می‌خواند؛ در این باره از ایشان پرسیدند، فرمود: «این دو [نماز] از ناشئه (پدیده‌های شب) هستند.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶ و ۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ نٰاشِئَهَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً إِنَّ لَكَ فِي النَّهٰارِ سَبْحاً طَوِيلاً »؛ آیهٔ نخست در مقام بیان علت برای برگزیدن شب به عنوان زمانِ این نماز (شب‌زنده‌داری) است، و آیهٔ دوم علت روی‌گردانی از روز و پرداختن به شب را بیان می‌کند؛ همان‌طور که آیهٔ پیشین، یعنی فرمودهٔ خداوند: « إِنّٰا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً »، علت تشریعِ اصل این نماز را بیان می‌کرد.