تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ مزمل

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲ تا ۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُمِ اللَّيْلَ إِلاّٰ قَلِيلاً نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً » (شب را ــ مگر اندکی از آن را ــ برخیز؛ نیمی از آن را، یا اندکی از آن بکاه، یا بر آن بیفزای و قرآن را شمرده و با درنگ بخوان). مراد از برخاستنِ شب، برخاستن در شب برای نماز است؛ از این رو واژهٔ «اللیل» از روی گسترش معنایی (توسّع، یعنی قرار گرفتن ظرف در جایگاه مفعول‌به) مفعول‌به است، مانند این سخن عرب که می‌گوید:

تفسیر آیه‌های ۳ و ۴ با هم

و سخن خدا که می‌فرماید: « نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً أَوْ زِدْ عَلَيْهِ »؛ ظاهر سیاق نشان می‌دهد که این عبارت بَدَل از « اَللَّيْلَ إِلاّٰ قَلِيلاً » است که تکلیفِ برخاستن به آن تعلّق یافته بود. دو ضمیرِ « مِنْهُ » و « عَلَيْهِ » به «نصف» بازمی‌گردد و ضمیر « نِصْفَهُ » به «شب». معنای آیه چنین است: نیمی از شب را برخیز، یا اندکی از نیمه بکاه، یا اندکی بر نیمه بیفزای؛ و تردید میان این سه حالت برای دادنِ اختیار (تخییر) است؛ به این معنا که او میان برخاستن در نیمی از شب، برخاستن در اندکی کمتر از نیمه، و برخاستن در اندکی بیش از آن، مخیّر شده است.

و برخی گفته‌اند: « نِصْفَهُ » بَدَل از مستثنا، یعنی « قَلِيلاً » است. در این صورت معنا چنین خواهد بود: همهٔ شب را برخیز مگر نیم آن را، یا اندکی از نیمه بکاه که در نتیجه اندکی بیشتر از نیمه را برخیزی، یا بر نیمه بیفزای که در نتیجه کمتر از نیمه را برخیزی؛ و جملهٔ بدل، ابهامِ مستثنا را به‌صورت مطابقی (مستقیم) و ابهام مستثنی‌منه را به‌صورت التزامی (لازمهٔ کلام) برطرف می‌کند؛ درست برعکس وجه پیشین.

این دو وجه گرچه در نتیجه یکی هستند، اما وجه پیشین به ذهن نزدیک‌تر است؛ زیرا نیاز به برطرف کردن ابهام از متعلق حکم (چیزی که حکم به آن تعلق گرفته) مقدّم بر نیاز به رفع ابهام از وابسته‌ها و پیوست‌های آن است. بنابراین، بَدَل بودنِ عبارتِ «نصفه» و مابعد آن از واژهٔ «اللیل» ــ که لازمه‌اش برطرف شدن ابهام از متعلق تکلیف به دلالت مطابقی است ــ نسبت به بدل بودنش از « قَلِيلاً »، به ذهن نزدیک‌تر است.

تفسیر آیه‌های ۲ تا ۴ با هم

و برخی گفته‌اند: «نصفه» بدل از «اللیل» است، اما مراد از «اندک» (قلیل)، اندکی از شب‌هاست نه بخش اندکی از ساعات یک شب؛ و معنا چنین می‌شود: نیمی از شب، یا اندکی کمتر از آن، یا اندکی بیشتر از آن را [به نماز] برخیز، مگر در شب‌های اندکی؛ یعنی شب‌هایی که عذری مانند بیماری یا غلبهٔ خواب و نظایر آن پیش می‌آید. این وجه نیز اشکالی ندارد، اما وجه نخست از این هم به ذهن نزدیک‌تر است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲ و ۳ با هم

می‌گویم: این روایت به یکی از وجوه تفسیری در آیه اشاره دارد. و در «مجمع‌البیان» آمده است: گفته شده کلمهٔ «نِصْفَهُ» بدل از «الْقَلِيلَ» است و بنابراین مستثنا را بیان می‌کند؛ و مؤید این سخن، روایتی است که در ادامه ذکر می‌شود.

تفسیر آیه‌های ۲ تا ۴ با هم

روایتی که از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: «القليل النصف أو انقص من القليل قليلا-أو زد على القليل قليلا»؛ قلیل همان نصف است، یا از قلیل اندکی بکاه، یا بر قلیل اندکی بیفزای.