تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ مزمل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

«دخلت الدار» (وارد خانه شدم ــ در حالی که در اصل «دخلت فی الدار» است). برخی نیز گفته‌اند که معمولِ «قُمِ» در تقدیر است و « اَللَّيْلَ » به عنوان قید زمان (ظرف) منصوب شده و تقدیر کلام چنین است: «قم إلي الصلاة في الليل» (در شب برای نماز برخیز). عبارت « إِلاّٰ قَلِيلاً » نیز استثنا از «اللیل» (شب) است.

بحث روایی

و در همان کتاب، عبدالله بن احمد در کتاب «الزهد» و محمد بن نصر در کتاب «الصلاة» از عایشه روایت کرده‌اند که گفت: از زمانی که خداوند به پیامبر (ص) فرمود: « قُمِ اللَّيْلَ إِلاّٰ قَلِيلاً » (شب را جز اندکی به پا خیز)، آن حضرت کمتر شبی می‌خوابید.

و در کتاب «التهذیب»، به سند خود از محمد بن مسلم روایت شده که گفت: از امام باقر (ع) دربارهٔ فرمودهٔ خدای متعال: « قُمِ اللَّيْلَ إِلاّٰ قَلِيلاً » (شب را، مگر اندکی، [برای عبادت] برخیز) پرسیدم؛ فرمود: خدا به او فرمان داد که هر شب نماز بگزارد، مگر اینکه شبی از شب‌ها برایش پیش آید که در آن هیچ نمازی نخواند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲ تا ۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُمِ اللَّيْلَ إِلاّٰ قَلِيلاً نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً » (شب را ــ مگر اندکی از آن را ــ برخیز؛ نیمی از آن را، یا اندکی از آن بکاه، یا بر آن بیفزای و قرآن را شمرده و با درنگ بخوان). مراد از برخاستنِ شب، برخاستن در شب برای نماز است؛ از این رو واژهٔ «اللیل» از روی گسترش معنایی (توسّع، یعنی قرار گرفتن ظرف در جایگاه مفعول‌به) مفعول‌به است، مانند این سخن عرب که می‌گوید:

و برخی گفته‌اند: «نصفه» بدل از «اللیل» است، اما مراد از «اندک» (قلیل)، اندکی از شب‌هاست نه بخش اندکی از ساعات یک شب؛ و معنا چنین می‌شود: نیمی از شب، یا اندکی کمتر از آن، یا اندکی بیشتر از آن را [به نماز] برخیز، مگر در شب‌های اندکی؛ یعنی شب‌هایی که عذری مانند بیماری یا غلبهٔ خواب و نظایر آن پیش می‌آید. این وجه نیز اشکالی ندارد، اما وجه نخست از این هم به ذهن نزدیک‌تر است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، عَبد بن حُمَید، ابن جریر و ابن ابی‌حاتم از سعید بن جبیر روایت کرده‌اند که گفت: هنگامی که آیهٔ « يٰا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلاّٰ قَلِيلاً » (ای جامه به خود پیچیده، شب را، مگر اندکی، [برای عبادت] برخیز) نازل شد، پیامبر (ص) ده سال بر این حال باقی ماند؛ همان‌گونه که خدا به او فرمان داده بود شب را به عبادت برمی‌خاست و گروهی از یارانش نیز همراه او برمی‌خاستند. پس از ده سال، خدای متعال این آیه را نازل فرمود: « إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ -إلي قوله- وَ أَقِيمُوا الصَّلاٰهَ » (پروردگارت می‌داند که تو برمی‌خیزی... تا آنجا که می‌فرماید: و نماز را برپا دارید)؛ و بدین‌گونه پس از ده سال به آنان تخفیف داد.

تفسیر آیه‌های ۲ و ۱۹ با هم

می‌گویم: روایت شده است که آیهٔ تخفیف پس از یک سال نازل شد، و نیز روایت شده که نزول آن هشت ماه بعد بوده است. شب‌زنده‌داری بر غیر پیامبر (ص) واجب نبود، چنان‌که پیش‌تر گذشت، با سخن خدای متعال که می‌فرماید: « إِنَّ هٰذِهِ تَذْكِرَهٌ » (این پند و تذکری است) [مزمّل: ۱۹] به آن اشاره شده است؛ و این سخنِ روایت نیز که می‌گوید: «و طائفة من أصحابه» (و گروهی از یارانش)، مؤید این مطلب است.

تفسیر آیه‌های ۲ و ۳ با هم

می‌گویم: این روایت به یکی از وجوه تفسیری در آیه اشاره دارد. و در «مجمع‌البیان» آمده است: گفته شده کلمهٔ «نِصْفَهُ» بدل از «الْقَلِيلَ» است و بنابراین مستثنا را بیان می‌کند؛ و مؤید این سخن، روایتی است که در ادامه ذکر می‌شود.

تفسیر آیه‌های ۲ تا ۴ با هم

روایتی که از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: «القليل النصف أو انقص من القليل قليلا-أو زد على القليل قليلا»؛ قلیل همان نصف است، یا از قلیل اندکی بکاه، یا بر قلیل اندکی بیفزای.