تفسیر آیهٔ ۱۶۷ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِليٰ يَوْمِ الْقِيٰامَهِ » (و [یاد کن] هنگامی را که پروردگارت اعلام فرمود که تا روز قیامت بی‌گمان بر آنان برمی‌انگیزد...) تا آخر آیه. «تَأَذَّنَ» و «أَذَّنَ» به معنای اعلام کرد و آگاه ساخت است، و حرف «لام» در عبارتِ « لَيَبْعَثَنَّ » برای سوگند است. معنای آیه چنین است: و یاد کن هنگامی را که پروردگارت اعلام فرمود که سوگند خورده است تا دنیا باقی است، همواره بر این ستمکاران کسانی را برانگیزد که بدترین عذاب را به آنان بچشانند و بر ایشان مسلط سازند.

و سخن پروردگار: « إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقٰابِ » (بی‌گمان پروردگارت زودکیفر است) معنایش این است که برخی از مجازات‌های او به‌سرعت به مردم می‌رسد، مانند کیفر دادن سرکشان به خاطر طغیانشان؛ خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلاٰدِ -إلي أن قال- إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصٰادِ» (کسانی که در شهرها طغیان کردند... تا آنجا که فرمود: بی‌گمان پروردگارت در کمینگاه است؛ فجر: ۱۴). دلیل بر تفسیری که آوردیم، سخن بعدی اوست که می‌فرماید: « وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » (و بی‌گمان او بسیار آمرزنده و مهربان است)؛ زیرا ظاهر امر این است که این فراز آورده نشده مگر برای دلالت بر این‌که خدای متعال همواره زودکیفر نیست، وگرنه مضمون آیه متناسب نبود که با دو نام «غفور» و «رحیم» پایان یابد، چرا که آیه یکسره در مقام مؤاخذه و انتقام است. پس معنای فرمودهٔ خدا: « إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقٰابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » (بی‌گمان پروردگارت زودکیفر، و بی‌گمان او بسیار آمرزنده و مهربان است) این است که خدای متعال آمرزندهٔ گناهان و نسبت به بندگانش مهربان است، اما هرگاه به سبب سزاواریِ برخی بندگان در پی طغیان و سرکشی و مانند آن، به عذابشان حکم کند، این کیفر بی‌درنگ در پی آنان می‌آید؛ چرا که هیچ مانعی نمی‌تواند از آن جلوگیری کند و هیچ بازدارنده‌ای مانع آن نمی‌شود.

و شاید همین نکته، مقصود از سخن برخی مفسران باشد که گفته‌اند معنای فرمودهٔ خداوند « إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقٰابِ » (بی‌گمان پروردگارت زودکیفر است) چنین است:

خداوند برای هرکس که بخواهد در دنیا مجازاتش کند، زودکیفر است؛ هرچند شایسته‌تر آن است که گفته شود: این نکته معنای مجموعِ فرمودهٔ اوست که: « إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقٰابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » (بی‌گمان پروردگارت زودکیفر، و بی‌گمان او بسیار آمرزنده و مهربان است)؛ و با این توضیح، این پندارِ احتمالی برطرف می‌شود که زودکیفر بودنِ خدای متعال با حلیم بودنش—که در مؤاخذه شتاب نمی‌ورزد—منافات دارد.