تفسیر آیهٔ ۱۵۲ سورهٔ اعراف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ » (بی‌تردید کسانی که گوساله را [به پرستش] گرفتند، به زودی خشمی از پروردگارشان به آنان خواهد رسید...). نکره آمدنِ خشم (غَضَبٌ) و همچنین ذلت (وَ ذِلَّةٌ) برای نشان دادنِ عظمت و هولناکیِ آن دو است. خدای پاک و منزه آنچه را از خشمش و خواریِ زندگی به آنان خواهد رسید مبهم گذاشته و بیان نکرده است که آن دو چه هستند؛ از این رو احتمال دارد اشاره به رخدادهایی باشد که پس از آن بر سرشان آمد، مانند سوزاندنِ گوسالهٔ معبود و پاشیدنِ خاکسترش در دریا و راندنِ سامری و کشته شدنِ گروهی از آنان؛ یا مراد، همان خواری، بیچارگی، کشتار، نابودی و اسارتی باشد که خداوند بر قومشان مقدر ساخت؛ و نیز ممکن است مقصود از خشم، عذابِ آخرت باشد تا بدین‌گونه خواریِ آخرت و ذلتِ دنیا هر دو برایشان گرد آید.

به هر حال، پایان آیه: « وَ كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ » (و ما دروغ‌بافان را این‌گونه کیفر می‌دهیم) در ظاهر خود دلالت دارد بر این‌که این امر — یعنی رسیدن به خشمِ پروردگارِ پاک و منزه و خواری در زندگیِ دنیا — سنتی همیشگی و جاریِ الهی دربارهٔ دروغ‌بندان بر خداست؛ و بررسی‌های عقلی نیز چنان‌که بارها گذشت، به همین حقیقتی رهنمون می‌شود که آیه بر آن دلالت دارد.

بحث روایی

در کتاب «کافی» به سند خود از سفیان بن عُیَینه، از سُدّی، از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود:

«ما أخلص عبد الإيمان بالله أربعين يوما-أو قال:ما أجل عبد ذكر الله أربعين يوما-إلا زهده الله في الدنيا،و بصره داءها و دواءها،و أثبت الحكمة في قلبه،و أنطق به لسانه»؛ (هیچ بنده‌ای ایمان به خدا را چهل روز خالص نگردانید — یا فرمود: هیچ بنده‌ای یاد خدا را چهل روز بزرگ نداشت — مگر آنکه خداوند او را به دنیا بی‌رغبت ساخت، درد و درمانش را به او نشان داد، حکمت را در دلش استوار نمود و زبانش را به آن گویا کرد).

سپس این آیه را تلاوت فرمود: « إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ-سَيَنٰالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ ذِلَّهٌ فِي الْحَيٰاهِ الدُّنْيٰا- وَ كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ » [اعراف: ۱۵۲] (بی‌تردید کسانی که گوساله را [به پرستش] گرفتند، به‌زودی خشمی از پروردگارشان و خواری در زندگی دنیا به آنان خواهد رسید، و ما دروغ‌پردازان را این‌گونه کیفر می‌دهیم)؛ ازاین‌رو هیچ بدعت‌گذاری را نمی‌بینی مگر آنکه خوار است، و هیچ افترازننده‌ای بر خدای عزّوجلّ و پیامبرش و خاندان او را نمی‌یابی مگر اینکه خوار و زبون است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۵۲ و ۱۵۳ با هم

و این آیه و آیهٔ پیش از آن، دو جملهٔ معترضه در داستان هستند و روی سخن در هر دو با پیامبر(ص) است؛ دلیل بر این مطلب، فرمودهٔ او در آیهٔ نخست است: « وَ كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ » (و این‌گونه دروغ‌پردازان را کیفر می‌دهیم) و در آیهٔ دوم: « إِنَّ رَبَّكَ » (به‌راستی پروردگار تو...)؛ و ظاهر سیاق این است که سخن در این دو آیه، به دلیل عبارت « سَيَنٰالُهُمْ غَضَبٌ » (به‌زودی خشمی به آنان خواهد رسید)، بر شیوهٔ حکایتِ حال گذشته جریان دارد.