تفسیر آیهٔ ۵۱ سورهٔ قلم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنْ يَكٰادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصٰارِهِمْ لَمّٰا سَمِعُوا الذِّكْرَ » (و همانا نزدیک بود کافران هنگامی که قرآن را شنیدند، با چشمانشان تو را بر زمین افکنند [و نابود کنند]). در اینجا کلمهٔ «إِنْ» مخفف از ثقیله (همان «إِنَّ» به معنای مسلماً و همانا) است؛ و «زَلَق» به معنای لغزش است و «إزلاق» به معنای لغزاندن و بر زمین افکندن، که کنایه از کشتن و هلاک کردن است.

و معنای آیه این است: همانا کافران چون ذکر (قرآن) را شنیدند، نزدیک بود با چشمان خویش تو را بر زمین افکنند [و از پای درآورند].

و مقصود از لغزاندن پیامبر با دیدگان و بر زمین افکندنش با آن‌ها — بنا بر نظر عموم مفسران — همان چشم‌زخم است؛ و آن، نوعی تأثیر نفسانی است که دلیلی عقلی بر نفی آن وجود ندارد و چه‌بسا مواردی دیده شده که بر آن انطباق‌پذیر است، و در روایات نیز وارد شده است؛ بنابراین، موجبی برای انکار آن نیست.

و گفته شده است معنایش این است: هنگامی که ذکر — یعنی قرآن — را از تو می‌شنوند، چنان با چشمانی سرشار از کینه و دشمنی به تو می‌نگرند که نزدیک است با تیزیِ نگاهشان تو را به قتل برسانند.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنْ يَكٰادُ الَّذِينَ كَفَرُوا » (و نزدیک بود کسانی که کفر ورزیدند...) آمده است:

بخاری از ابن‌عباس روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) فرمود: «العين حق» (چشم‌زخم حقیقت دارد).

و در همان کتاب، ابونعیم در «حلیة [الاولیاء]» از جابر روایت کرده است که پیامبر (ص) فرمود: «العين تدخل الرجل القبر و الجمل القدر» (چشم‌زخم، مرد را وارد گور می‌کند و شتر را به دیگ می‌اندازد).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۱ و ۵۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَ مٰا هُوَ إِلاّٰ ذِكْرٌ لِلْعٰالَمِينَ » (و می‌گویند: قطعاً او دیوانه است! در حالی که آن جز یادآوری و پندی برای جهانیان نیست). متهم‌کردن پیامبر به دیوانگی از سوی آنان به هنگام شنیدن ذکر، دلیل بر این است که هدفشان طعنه‌زدن به قرآن و ادعای این بود که از القائات شیاطین است؛ از همین رو، سخن آنان با این بیان رد شد که قرآن چیزی جز پند و یادآوری برای جهانیان نیست.

تفسیر آیه‌های ۲ و ۵۱ با هم

و سخن آنان: « إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ » (قطعاً او دیوانه است)، در آغاز سوره نیز با این کلام الهی رد شده بود: « مٰا أَنْتَ بِنِعْمَهِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ » (تو به لطف پروردگارت دیوانه نیستی) [قلم: ۲]؛ و بدین‌گونه، پایان سوره بر آغاز آن منطبق می‌شود.