تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ طلاق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اللاّٰئِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسٰائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَهُ أَشْهُرٍ » (و از زنان شما، آنانی که از عادت ماهانه ناامید شده‌اند [به سن یائسگی رسیده‌اند]، اگر شک دارید، عدّه‌شان سه ماه است). مراد از «ارتياب»، تردید در علت یائسگی آنان است که آیا به سبب کهولت سن است یا به علتی عارضی؛ بنابراین معنا چنین است: زنانی از همسرانتان که از عادت ماهانه ناامید شده‌اند و شما در یائسگی‌شان تردید دارید که آیا به خاطر رسیدن به سن یائسگی است یا به علتی عارضی، عدهٔ آنان سه ماه خواهد بود.

و فرمودهٔ الهی: « وَ اللاّٰئِي لَمْ يَحِضْنَ » (و زنانی که حیض ندیده‌اند)، به جملهٔ « وَ اللاّٰئِي يَئِسْنَ » تا آخر آیه عطف شده است؛ و معنای آن چنین است:

زنانی که عادت ماهانه ندیده‌اند، با وجود آن‌که در سنِ زنانی قرار دارند که قاعدتاً حیض می‌بینند، عده‌شان سه ماه خواهد بود.

و سخن پروردگار: « وَ أُولاٰتُ الْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ » (و پایان عدهٔ زنان باردار، به دنیا آوردن فرزندشان است)؛ یعنی نهایت زمان عدهٔ آنان، وضع حمل است.

و فرمودهٔ الهی: « وَ مَنْ يَتَّقِ اللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً » (و هر کس از خدا پروا کند، برای او در کارش آسانی قرار می‌دهد)؛ یعنی دشواری‌ها و سختی‌هایی را که پیش رو دارد، برایش آسان می‌سازد. و برخی گفته‌اند: منظور این است که کارهای دنیا و آخرت را برای او آسان می‌گرداند، یا با گشایشی زودهنگام [در این جهان] یا با پاداشی در آینده [در جهان دیگر].

بحث روایی

در کتاب «کافی» به سند خود از حَلَبی روایت کرده است که امام صادق (ع) فرمود: «عدهٔ زنی که حیض نمی‌شود و زن مستحاضه‌ای که پاک نمی‌شود، سه ماه است؛ و عدهٔ زنی که حیض می‌شود و حیضش منظم است، سه بار پاک شدن (یا سه بار حیض دیدن) است.» و از آن حضرت دربارهٔ سخن خدای عزیز و گرامی پرسیدم که می‌فرماید: « إِنِ ارْتَبْتُمْ » (اگر تردید کردید [طلاق: ۴])، منظور از ریبه (تردید) چیست؟ فرمود: «هر تأخیری که از یک ماه بیشتر شود تردید است؛ پس باید سه ماه عده نگه دارد و انتظار حیض را واگذارد...» تا آخر حدیث.

و در تفسیر قمی دربارهٔ آیهٔ: « وَ أُولاٰتُ الْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ » (و زنان باردار مدّت عده‌شان این است که بار خود را بر زمین نهند [طلاق: ۴]) آمده است که فرمود: «پایان عدهٔ زن باردارِ طلاق‌داده‌شده این است که آنچه در شکم دارد بر زمین بگذارد؛ اگر در همان روزی که شوهرش او را طلاق داد وضع حمل کند، می‌تواند پس از پاک شدن [از نفاس] ازدواج کند؛ و اگر به دنیا آمدنِ آنچه در شکم دارد تا نه ماه طول بکشد، نمی‌تواند ازدواج کند مگر اینکه زایمان کند.»

و در کتاب «کافی» به سند خود از عبدالرحمن بن حَجّاج روایت کرده است که گفت: از امام کاظم (ع) دربارهٔ زن بارداری پرسیدم که شوهرش او را طلاق داده و او جنین سقط‌شده‌ای به دنیا آورده است؛ خواه خلقتش کامل شده یا نشده باشد، یا به صورت پاره‌گوشتی سقط شده باشد؟ فرمود: «هر آنچه سقط کند و آشکار باشد که بارداری و جنین بوده است، چه خلقتش کامل باشد و چه نباشد، عده‌اش به پایان رسیده است.»

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن منذر از مُغیره روایت کرده است که گفت: به شَعبی گفتم: «باور نمی‌کنم که علی بن ابی‌طالب می‌فرمود: عدهٔ زنی که شوهرش از دنیا رفته، دورترینِ دو مدّت (میان وضع حمل و گذشتِ چهار ماه و ده روز) است.»

شعبی گفت: «آری، آن را همچون محکم‌ترین باورهایت بپذیر! علی (ع) می‌فرمود: این سخن خداوند که: « وَ أُولاٰتُ الْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ » (و زنان باردار مدّت عده‌شان این است که بار خود را بر زمین نهند [طلاق: ۴])، تنها دربارهٔ زنِ طلاق‌داده‌شده است.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۷ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از ابوسعید خُدری روایت کرده است که گفت: «نزلت سوره النساء القصري-بعد التي في البقره بسبع سنين» (سورهٔ نساء کوتاه‌تر، هفت سال پس از آن [آیاتی] که در سورهٔ بقره است نازل شد). ادامه در متن کامل

می‌گویم: سورهٔ نساء کوتاه‌تر (قصری)، همان سورهٔ طلاق است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴ و ۶ با هم

و در همان کتاب به سند خود از محمد بن قیس روایت کرده است که امام باقر (ع) فرمود: «عدهٔ زن باردار این است که بار خویش را بر زمین بگذارد، و پرداخت نفقهٔ او به شیوه‌ای شایسته بر عهدهٔ شوهر است تا زمانی که وضع حمل کند.»

تفسیر آیه‌های ۱، ۲، ۴ و ۶ با هم

پس مروان کسی را نزد فاطمه فرستاد تا در این باره از او بپرسد و او ماجرا را برایش گفت. ادامه در متن کامل