تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ تغابن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَعْلَمُ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ يَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ » (آنچه را در آسمان‌ها و زمین است می‌داند و آنچه را پنهان می‌دارید و آنچه را آشکار می‌سازید می‌داند و خدا به راز سینه‌ها داناست)؛ این آیه پاسخ و رد شبهه‌ای از منکران معاد است که بر بعید شمردن استوار است؛ به این بیان که چگونه بازگرداندنِ موجودات شدنی است، در حالی که نابود و تباه شده‌اند، و رویدادهای جهان بی‌شمارند، و رفتارها و ویژگی‌ها به شمارش درنمی‌آیند، که برخی از آن‌ها آشکار و عیان‌اند و برخی نهان و پوشیده، برخی مشهودند و برخی پنهان؟ پس چنین پاسخ داده شد که خداوند آنچه را در آسمان‌ها و زمین است می‌داند و آنچه را پنهان می‌دارید و آنچه را آشکار می‌کنید، می‌داند.

و دربارهٔ کلام خدا: « وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ » گفته‌اند: جمله‌ای معترضه و تکمیلی در ذیل آیه است که فراگیری دانش خدای متعال را به آنچه پنهان می‌دارند و آنچه آشکار می‌کنند تثبیت می‌نماید. معنایش این است که خدای متعال به رازها و افکارِ نهفته در سینه‌های مردم که هرگز از آن‌ها جدا نمی‌شود احاطهٔ علمی دارد؛ پس چگونه ممکن است چیزی از آنچه پنهان می‌کنید و آنچه آشکار می‌سازید بر او پوشیده بماند؟!

و در عبارت « وَ اللّٰهُ عَلِيمٌ » تا پایان آیه، اسم ظاهر (الله) به جای ضمیر قرار داده شده است، در حالی که اصل آن «و هو علیم» (و او داناست) بود؛ نکتهٔ این تغییر، اشاره به علتِ حکم است و نیز برای آنکه قاعده‌ای کلی باشد و هم‌چون یک مَثَل به کار رود.