تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ جمعه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمّٰا يَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ »؛ واژه‌ی «آخَرِينَ» عطف به «الْأُمِّيِّينَ» است، ضمیر « مِنْهُمْ » به آنان بازمی‌گردد و «مِنْ» برای تبعیض (بیان بخشی از کل) است. معنای آیه چنین است: پیامبر را در میان امّی‌ها و در میان گروه دیگری از آنان مبعوث کرد که هنوز به ایشان نپیوسته‌اند؛ و او همان شکست‌ناپذیری است که در اراده‌اش مغلوب نمی‌شود، و فرزانه‌ای است که در کارش بیهودگی و گزاف راه ندارد.

بحث روایی

و در همان کتاب، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمّٰا يَلْحَقُوا بِهِمْ » (و دیگرانی از آنان که هنوز به اینان نپیوسته‌اند) آورده است که فرمود: «آنان کسانی‌اند که پس از ایشان به اسلام درآمدند.»

و در کتاب «مجمع‌البیان» روایت شده است: پیامبر (ص) این آیه را تلاوت فرمود، پس به ایشان عرض شد: «اینان چه کسانی هستند؟» پیامبر دست خود را بر شانهٔ سلمان نهاد و فرمود: «اگر ایمان در ستارهٔ ثریا (پروین) هم باشد، مردانی از این گروه به آن دست خواهند یافت.»

می‌گویم: در کتاب «الدر المنثور» نیز این روایت از شماری از کتاب‌های جامعِ حدیثی، از جمله «صحیح بخاری»، و «صحیح مسلم»، «سنن ترمذی» و «سنن نسائی» از ابوهریره از پیامبر (ص) نقل شده است، و در آن آمده است: پیامبر دستش را بر سر سلمان فارسی گذاشت و فرمود: «سوگند به آن‌که جانم در دست اوست، اگر دانش در ستارهٔ ثریا هم باشد، مردانی از این گروه به آن دست خواهند یافت.»

و نیز از سعید بن منصور و ابن‌مَردویه از قیس بن سَعد بن عُباده روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) فرمود: «اگر ایمان در ستارهٔ ثریا هم باشد، مردانی از اهل فارس به آن دست خواهند یافت.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲ تا ۴ با هم

و این آیه و دو آیهٔ پیش از آن، یعنی کلام الهی: « هُوَ الَّذِي بَعَثَ -إلي قوله- اَلْعَظِيمِ » (اوست که برانگیخت... تا کلام او:... [صاحب فضل] بزرگ) در سیاق منّت‌نهادن بیان شده است.