تفسیر آیهٔ ۶۷ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

از اینجا همچنین روشن می‌شود که جملهٔ « لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ » (برای هر خبری قرارگاهی است و به‌زودی خواهید دانست) از مقولِ قول (دنبالهٔ سخنی که پیامبر مأمور به گفتن آن بود) و تتمهٔ سخن پیامبر (ص) به قوم خود است؛ چنان‌که لحنِ خطاب در جملهٔ « وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ » (و به‌زودی خواهید دانست) نیز این معنا را تأیید می‌کند، زیرا مشرکان در پیشگاه خطاب، نسبت به پیامبر (ص) مخاطب‌اند نه مستقیماً نسبت به خدای متعال.

و سخن خدای متعال: « لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ » (برای هر خبری قرارگاهی است و به‌زودی خواهید دانست) تهدیدی صریح و خبر دادن از وقوع حتمیِ آن است. و از آنچه گذشت، درستیِ این نکته آشکار گشت که چرا مشرکان دربارهٔ گرفتاری‌های آیندهٔ امت اسلامی — مانند تفرقه و پراکندگی و فرود آمدن سختی‌ها — مورد خطاب قرار گرفته‌اند؛ زیرا ریشه‌ها به آنان بازمی‌گردد و مردم در حقیقت یک امت بیش نیستند که آیندگانشان به کردار گذشتگان مؤاخذه می‌شوند و آنچه در آیندگان آشکار می‌گردد به پیشینیان بازمی‌گردد؛ چه به این نکته دانا باشند و چه نادان، و چه این حقیقت را در خود ببینند و چه خود را به کوری بزنند. خدای متعال می‌فرماید: «بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ، فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِينٍ يَغْشَي النّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِيمٌ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ أَنّٰي لَهُمُ الذِّكْريٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ إِنّٰا كٰاشِفُوا الْعَذٰابِ قَلِيلاً إِنَّكُمْ عٰائِدُونَ» (دخان: ۹-۱۵: بلکه آنان در شک و تردید سرگرم بازی‌اند. پس چشم‌به‌راه روزی باش که آسمان دودی آشکار پدید آرد، که مردم را فرا می‌گیرد؛ این عذابی دردناک است. [می‌گویند:] پروردگارا، عذاب را از ما برطرف کن که ما ایمان می‌آوریم. آنان را کجا پند گرفتن باشد، با آنکه پیامبری روشنگر به سویشان آمد، سپس از او روی گرداندند و گفتند: تعلیم‌یافته‌ای دیوانه است! ما این عذاب را اندکی برمی‌داریم، ولی شما دوباره بازخواهید گشت).

در این آیات بیندیش که چگونه آیندگانِ آنان به کیفر گناهی که پیشینیان مرتکب شده بودند گرفتار شدند، یا اینکه این آیات در شمار همان آیاتی است که پیش‌تر از سوره‌های یونس، انبیاء و روم نقل شد. در قرآن شریف، آیات فراوانی است که از فرجام ناگوار و پیامد شوم گناهان که در آینده به امت خواهد رسید و سپس شمول عنایت الهی خبر می‌دهد؛ و از بدترین کوتاهی‌ها این است که پژوهشگرانِ ما از تحقیق و بررسی در این آیات کریمه غفلت ورزیده‌اند، با آنکه این آیات پرشمار و پراهمیت‌اند و با وضعیت امت و سرنوشت و سعادت آینده‌اش در دنیا و آخرت پیوندی بسیار تنگاتنگ دارند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۶۵ تا ۶۷ با هم

این روایات — با وجود فراوانی‌شان و اینکه سندهایشان دربردارندهٔ روایات قوی و ضعیف است — همگی به دلیل مخالفت با ظاهر آیه سست و بی‌اعتبارند؛ زیرا خدای متعال در دو آیهٔ بعد می‌فرماید: « وَ كَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَ هُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ، لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ » (و قومت آن را تکذیب کردند در حالی که حق است؛ بگو: من نگهبان و کارساز بر شما نیستم، برای هر خبری قرارگاهی است و به‌زودی خواهید دانست [انعام: ۶۶-۶۷])، و این کلام هشداری صریح به وقوع حتمیِ این عذاب‌هاست. این آیات — که متعلق به سورهٔ انعام هستند — یک‌باره نازل شده‌اند و خدای متعال به پیامبرش (ص) فرمان داده تا آن را به امت ابلاغ کند؛ و اگر بنا بود بدائی (دگرگونی در سرنوشتِ مقدّر به خواست الهی) رخ دهد و این بلا برداشته شود، باید اثری از آن را در کلام الهی — که هیچ باطلی از پیش رو و پشت سر به آن راه ندارد — می‌یافتیم، در حالی که کمترین اثری از آن نیست، بلکه امر کاملاً برعکس است؛ همان‌گونه که در بیان پیشین گذشت، شماری از آیات قرآن کریم مانند آیاتی در سورهٔ یونس و روم و دیگر سوره‌ها مضمون این آیات را تأیید می‌کنند.

افزون بر این، روایات یادشده با روایات فراوان دیگری از هر دو مذهب شیعه و اهل‌سنت در تعارض است؛ روایاتی که دلالت دارند این عذاب‌ها در آینده رخ خواهد داد و بر این امت فرود خواهد آمد.

تفسیر آیه‌های ۶۶ و ۶۷ با هم

می‌گویم: از توضیحات پیشین دانستی که کلام پروردگار: « قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ » (بگو: من نگهبان شما نیستم [انعام: ۶۶])، مقدمه‌ای برای تهدیدی است که در آیهٔ « لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ » (برای هر خبری قرارگاهی هست و به‌زودی خواهید دانست [انعام: ۶۷]) آمده است؛ و چنین معنایی هرگز نسخ‌پذیر نیست.