تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ أَ رَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتٰاكُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ بَغْتَهً أَوْ جَهْرَهً » (بگو: به من خبر دهید اگر عذاب خدا ناگهانی یا آشکارا به سراغتان آید...) تا پایان آیه [انعام: ۴۷]. «جَهْرَه» به معنای آشکارگیِ تمامی است که هیچ شکی برنمی‌تابد؛ و از همین‌رو در برابر «بَغْتَه» (ناگهانی) قرار گرفته است؛ یعنی ناغافل آمدنِ چیزی که برای کسی که دچارش شده آشکار نمی‌شود مگر پس از فرود آمدن و فراگرفتن، چندان‌که مجالی برای پروا داشتن و در امان ماندن برای او باقی نمی‌گذارد.

این برهانی است که در آن به‌طور عام روشن شده است که ستمکاران در معرض عذاب خدا هستند؛ عذابی که هرگز از آنان درنمی‌گذرد، و در فرود آمدن بر آنان به خطا نمی‌رود که دامنگیر دیگران شود؛ سپس بیان کرده است که همانا خودِ اینان ستمکارند؛ زیرا از پیرویِ دعوت الهی سر برتافتند و آیات خدای متعال را دروغ شمردند.

و این بدان سبب است که حقیقتِ عذاب جز این نیست که مجرم، به کیفر بزهکاری‌اش، به آنچه ناخوشایند و نابودکنندهٔ اوست دچار گردد، و هیچ جرمی نیز جز همراه با ستم تحقق نمی‌یابد؛ از این‌رو اگر عذابی از سوی خدای پاک و منزه به سراغشان آید، جز ستمکاران کسی با آن هلاک نخواهد شد. این مطلبی است که این آیه بر آن دلالت دارد؛ و سپس در دو آیهٔ بعد روشن ساخته است که ستمکاران خودِ آنانند.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ سخن خدای متعال: « قُلْ أَ رَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتٰاكُمْ عَذٰابُ اللّٰهِ بَغْتَهً أَوْ جَهْرَهً » (بگو: به من خبر دهید اگر عذاب خدا ناگهانی یا آشکارا به سراغتان آید... [انعام: ۴۷]) آمده است که این آیه هنگامی نازل شد که پیامبر خدا (ص) به مدینه هجرت فرمود و یارانش دچار سختی، رنج‌ها و بیماری شدند؛ پس این رنج‌ها را نزد پیامبر خدا (ص) شکایت کردند و خداوند این آیه را فرو فرستاد: ای محمد، به آنان «قُلْ» (بگو): «أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ» (به من خبر دهید اگر عذاب خدا ناگهانی یا آشکارا به شما رسد، آیا جز قوم ستمکار کسی هلاک می‌شود؟)؛ یعنی در دنیا جز سختی و گزند به شما نمی‌رسد، اما آن عذاب دردناکی که هلاکت در پی دارد، جز به قوم ستمکار نمی‌رسد.

می‌گویم: این روایت با وجود ضعف سندش، با این گزارشِ مستفیض (روایات فراوان و مشهور) ناسازگار است که سورهٔ انعام در مکه و یکباره نازل شده است.

افزون بر این، مضمون آیه با این داستان همخوانی ندارد و توجیه متکلفانه‌ای که در تفسیر آن به کار رفته، از نظم و سیاق قرآن به دور است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۷ تا ۵۵ با هم

استدلال‌های گوناگون بر ضد مشرکان دربارهٔ مسئلهٔ توحید و نشانهٔ پیامبری (معجزه). ادامه در متن کامل