تفسیر آیهٔ ۱۶۲ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۶۲ و ۱۶۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ إِنَّ صَلاٰتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيٰايَ وَ مَمٰاتِي لِلّٰهِ -إلي قوله- أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ » (بگو: همانا نماز من و عبادت من و زندگی و مرگ من برای خداست... نخستین مسلمانم). واژهٔ «نُسُک» به معنای مطلقِ عبادت است و کاربرد آن در قربانی‌کردن یا ذبیحه‌ای که برای تقرب به خدای پاک و منزه ذبح می‌شود بسیار است.

خداوند برای دومین بار به پیامبر (ص) فرمان می‌دهد به آنان خبر دهد که خود به آنچه خدا وی را بدان هدایت فرموده، پایبند و عمل‌کننده است، همان‌گونه که به آن مأمور نیز گشته است؛ تا سخنش نزد آنان از بدگمانی دورتر باشد و آن را آسان‌تر بپذیرند؛ چرا که از نشانه‌های راستی و صداقت این است که انسان خود به آنچه دیگران را به آن فرامی‌خواند عمل کند و رفتارش با گفتارش هماهنگ باشد.

پس فرمود: بگو من نمازم و همهٔ عباداتم را — و نماز به خاطر توجه و عنایت ویژهٔ خدای متعال جداگانه ذکر شده است — و زندگی‌ام را با همهٔ شئون مربوط به خودم اعم از اعمال، اوصاف، کارها و پرهیزها، و مرگم را با تمام اموری که به من بازمی‌گردد — یعنی همان جنبه‌هایی از مرگ که به چگونگی زیستن پیوند دارد؛ چنان‌که فرموده‌اند: «كَمَا تَعِيشُونَ تَمُوتُونَ» (همان‌گونه که زندگی می‌کنید، می‌میرید) — همه را ویژهٔ خدایی قرار داده‌ام که پروردگار جهانیان است، بی‌آنکه در این امور کسی را شریک او سازم. پس من در تمام شئونم، چه در زندگی و چه در مرگ، تنها بندهٔ خدای یگانه‌ام و روی به سوی او نهاده‌ام؛ چیزی را اراده نمی‌کنم و چیزی را وانمی‌نهم مگر برای او، و در مسیر زندگی‌ام گام برنمی‌دارم و به سرمنزلِ مرگ درنمی‌آیم مگر برای او؛ زیرا او پروردگار جهانیان است، مالک همگان است و کارشان را تدبیر می‌کند.

و من به این شیوه از بندگی فرمان یافته‌ام، و در آنچه خدا از بندگیِ تمام‌عیار در هر زمینه و جهتی خواسته است، نخستین تسلیم‌شونده در برابر او هستم.

از اینجا روشن می‌شود که مقصود از کلام خدا که می‌فرماید: « إِنَّ صَلاٰتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيٰايَ وَ مَمٰاتِي لِلّٰهِ » (همانا نماز من و عبادت من و زندگی و مرگ من برای خداست)، آشکارکردنِ اخلاص در بندگی یا انشای آن در اموری است که به خودِ او بازمی‌گردد — از شئون عبادت و زندگی و مرگ —، نه صرفاً خبردادن از اخلاص در عبادت و اعتقاد به اینکه مالک مرگ و زندگی خدای متعال است. دلیل این سخن، فرمودهٔ اوست که: « وَ بِذٰلِكَ أُمِرْتُ » (و به این کار فرمان یافته‌ام)؛ زیرا ظاهرِ آن نشان می‌دهد پیامبر مأمور شده همهٔ این موارد را به یک معنا برای خدای پاک و منزه قرار دهد، نه اینکه دو تای نخست (نماز و نسک) را از سرِ اخلاص و تسلیم برای او بداند و دربارهٔ دو تای دیگر (زندگی و مرگ) صرفاً معتقد باشد که از آنِ خداست، مگر آنکه تکلف و توجیهی نامتعارف در کار باشد.